24 Δεκεμβρίου 2010

Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ

Α
Στο CIAM του 1933, συμμετείχε και ένα πρόσωπο το οποίο δεν ήταν αρχιτέκτονας. Ή μάλλον μόνο ένα πρόσωπο το οποίο δεν ήταν αρχιτέκτονας. Ήταν ο Otto Neurath. Όπως αναφέρεται στα πρακτικά του συνεδρίου αποφασίστηκε η σύσταση δύο κατηγοριών μελών των CIAM: α) οι συνεργάτες (βασικά αρχιτέκτονες και σπουδαστές αρχιτεκτονικής) και β) ειδικοί μη αρχιτέκτονες που συμμετέχουν ως τακτικά μέλη. Πρώτο τέτοιο μέλος-ειδικός μη αρχιτέκτονας αναγνωρίζεται ο Neurath. Ο Neurath ως ειδικός επιστήμονας θα συνεργάζονταν με μία μόνιμη επιτροπή Στατιστικής των CIAM με σκοπό τη συγκέντρωση και επεξεργασία δεδομένων και πληροφοριών τα οποία θα αφορούσαν μερικές από τις γνωστότερες πόλεις του δυτικού κόσμου. Η διάλεξη του Neurath έγινε στα γαλλικά, στην αίθουσα τελετών του ΕΜΠ (κτήριο Καυταντζόγλου) στις 4 Αυγούστου 1933 και δημοσιεύτηκε στα Τεχνικά Χρονικά λίγους μήνες μετά. Ο τίτλος της διάλεξης του Neurath, ο οποίος στο άρθρο των Τεχνικών Χρονικών αναφέρονταν λανθασμένα ως Dr. J. Neurath, ήταν: «Μία πρότασις περί εφαρμογής της βιενναίας μεθόδου συμβολισμού εις την πολεοδομίαν και την κατανομήν γηπέδων». Στο κείμενό του ο Νeurath παρουσίασε γραφιστικές παραστάσεις που αφορούσαν δεδομένα σχετικά με την βιομηχανία, την εργασία, την παραγωγή κ.α. Δεδομένα που θα μπορούσαν να φανούν χρήσιμα - ως εργαλεία ανάλυσης και μελέτης - σε έναν αρχιτέκτονα ή έναν πολεοδόμο.
Β
Ποιος ήταν όμως ο Neurath; Ο Neurath γεννήθηκε στη Βιέννη το 1882, ήταν οικονομολόγος και κοινωνικός επιστήμονας, ενώ είχε σπουδάσει επίσης μαθηματικά και φυσική. Είναι γνωστός ως ένα από τα βασικά μέλη του «Κύκλου της Βιέννης». Ο «Κύκλος της Βιέννης» ήταν ουσιαστικά μια ομάδα φιλοσόφων στη Βιέννη του 1920 οι οποίοι ήθελαν να αναθεωρήσουν την φιλοσοφική παράδοση μέσα από τις εξελίξεις στις θετικές επιστήμες της εποχής τους. Όσον αφορά τις επιρροές του «Κύκλου της Βιέννης» ανάμεσα σε αυτές συναντά κανείς φιλοσόφους όπως ο Hume, ο Leibniz, ο Wittgenstein, επιστήμονες όπως ο Poincaré, ο Boltzmann και ο Einstein και κοινωνιολόγους από τον Mill μέχρι και τον Marx. Το 1929, ο Neurath μαζί με τους Hahn, και Carnap, δημοσίευσαν τη διακήρυξη του «Κύκλου της Βιέννης» με τίτλο Η επιστημονική Κοσμοαντίληψη. Γενικά θα λέγαμε ότι οι λογικοί θετικιστές (έτσι ονομάστηκαν αργότερα τα μέλη του Κύκλου) είχαν ως πρότυπο της φυσικές επιστήμες, τη λογική και τα μαθηματικά και προσδοκούσαν ότι εφαρμόζοντας τις μεθόδους τους θα μπορούσαν να επιτύχουν στη φιλοσοφία την απλότητα, τη σαφήνεια, την ακρίβεια και τη βεβαιότητα που έχουν οι επιστήμες αυτές. Όπως ανέφεραν στο κείμενό τους:
"Η επιστημονική κοσμοαντίληψη χαρακτηρίζεται από την εφαρμογή μιας συγκεκριμένης μεθόδου, δηλαδή της λογικής ανάλυσης."
Από το 1921 ο Neurath συμμετείχε και στην ίδρυση του συνεταιριστικού οργανισμού κατοικίας της Βιέννης, ο οποίος θα ήταν υπεύθυνος για την οργάνωση, τον σχεδιασμό και την κατασκευή οικιστικών συγκροτημάτων. Συγκροτημάτων όπως το Karl Marx Hof. Το 1923 ο Neurath εξέλιξε τη δουλειά που έκανε κατά τη διάρκεια του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου πάνω στη χρήση οπτικών πληροφοριών και ανέπτυξε την λεγόμενη «Βιενναία μέθοδο». Μία μέθοδο γραφιστικής απόδοσης της πληροφορίας, ένα σύστημα οπτικοποίησης στατιστικών δεδομένων, αυτό που αργότερα θα ονομαστεί ISOTYPE. Εκείνη την περίοδο θα του ανατεθεί και η σύνταξη ενός Άτλαντα ο οποίος θα περιλαμβάνει γενικές πληροφορίες για διάφορα κοινωνικά και οικονομικά θέματα. Μέσα από τη δημιουργία αυτού του Άτλαντα ο Neurath και οι συνεργάτες του είχαν την ευκαιρία να εξελίξουν την «Βιενναία μέθοδο», να την τυποποιήσουν και να την κάνουν ευρύτερα γνωστή. Έτσι, το σύστημα ISOTYPE σύντομα έγινε διεθνώς διάσημο. Από το 1930 έως το 1934 ο Neurath και η ομάδα του ταξίδεψαν πολλές φορές και στη Μόσχα όπου είχαν έναν εκπαιδευτικό και συμβουλευτικό ρόλο στο IZOSTAT (ИЗОСТАТ), έναν σοβιετικό οργανισμό κοινωνικών και στατιστικών μελετών.
Γ
Συνοψίζοντας, θα λέγαμε ότι το πρόγραμμα των λογικών θετικιστών στηρίζεται στην πίστη για τις δυνατότητες που έχει η επιστήμη, τη σαφήνεια, την ακρίβεια και την καθαρότητά της. Ένα πρόγραμμα το οποίο χαρακτηρίζεται από την έμφαση που δίνει σε αυτό που ένας σύγχρονος σχολιαστής, ο Peter Galison, ονόμασε «διαφανή κατασκευή» (transparent construction). Το τί σημαίνει αυτό φαίνεται πιο παραστατικά από τον συσχετισμό που έκανε ο Galison μεταξύ των λογικών θετικιστών και του μοντερνισμού στην αρχιτεκτονική όπως εκφράστηκε από το Bauhaus. Αυτή η νέα προσέγγιση την οποία προέβαλλε το Bauhaus αντανακλάται άλλωστε στην σαφή δομή και τη διαφανή κατασκευή του κτηρίου στο Dessau. Ένα εμβληματικό κτήριο στα εγκαίνια του οποίου το 1926 θα μιλήσει – όπως επισημαίνει ο Galison – ο Feigl, ενώ σε άλλες περιστάσεις θα προσκληθούν για να δώσουν διαλέξεις ο Neurath, ο Carnap, ο Frank και ο Reichenbach ακριβώς γιατί και οι δύο πλευρές θεωρούσαν ότι τους ένωναν κοινοί στόχοι. Αλλά και τα ίδια τα διαγράμματα του Neurath δεν μπορούν παρά να μας φέρουν στο μυαλό τα διαγράμματα του Neufert, του βασικού συνεργάτη του Gropius, του αρχιτέκτονα που σχεδίασε ουσιαστικά το κτήριο στο Dessau. Τα ανθρωπάκια του Neurath και τα ανθρωπάκια του Neufert είναι εκεί για να μας θυμίζουν ότι το μέτρο είναι ο άνθρωπος. Αυτός καθορίζει με απόλυτο τρόπο, τα μεγέθη, τις διαστάσεις, τη λειτουργία της αρχιτεκτονικής. Ο άνθρωπος ως μέτρο, ορίζει αυτό που μετριέται άρα αυτό που μπορεί να σχεδιαστεί. Ορίζει μία επιστημονική μέθοδο σχεδιασμού , μία μέθοδο απλή, σαφή, αντικειμενική για όλους.
Δ
Κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου ο Κωνσταντίνος Δοξιάδης μαζί με συνεργάτες του αρχίζουν το μεγάλο έργο της καταγραφής των καταστροφών και ζημιών του πολέμου, συγκεντρώνοντας κάθε είδους στοιχεία και συντάσσοντας στατιστικούς χάρτες, πίνακες, διαγράμματα. Το 1946, μετά την απελευθέρωση, ο Δοξιάδης οργανώνει μία έκθεση για τις καταστροφές της Ελλάδας στον Πόλεμο. Η έκθεση, όπως και η τετράγλωσση έκδοση που τη συνοδεύει, με τίτλο Αι θυσίαι της Ελλάδος στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο είναι γεμάτη με έγχρωμους πίνακες και διαγράμματα, εικόνες οι οποίες ακολουθούν πιστά την λογική του ISOTYPE του Neurath. Άλλωστε, ο Δοξιάδης γνώριζε τη δουλειά του Neurath αφού είχε παρακολουθήσει ως φοιτητής στο ΕΜΠ το CIAM του '33 όπου ο Neurath είχε παρουσιάσει τη μέθοδό του. Σε μια τέτοια εποχή ο Κωνσταντίνος Δοξιάδης, ο οποίος ήταν πραγματιστής και ενδιαφέρονταν κυρίως για τα δεδομένα, τις συνθήκες και τα αποτελέσματα βασίστηκε στις επιστημονικές μεθόδους του Neurath για να καταγράψει την κατάσταση της Ελλάδας μετά τον πόλεμο ώστε να μπορέσει να την κατανοήσει και να παρέμβει ουσιαστικά προτείνοντας ρεαλιστικές λύσεις σε συγκεκριμένα προβλήματα. Αυτή η προσέγγιση οδήγησε το Δοξιάδη μερικά χρόνια αργότερα να εισάγει την επιστήμη της Οικιστικής (Ekistics). Ο Δοξιάδης είχε τη θεώρηση ότι ένας αρχιτέκτονας για να δημιουργήσει μπορεί ακόμα και να «κατασκευάσει» μια νέα επιστήμη, να ορίσει μια δική του μεθοδολογία για να δώσει λύσεις σε σύνθετα προβλήματα, έχοντας την πεποίθηση ότι η επιστήμη και η μέθοδος είναι η μόνη λύση για την προσέγγιση θεμάτων σχεδιασμού στη σύγχρονη πόλη. Όπως χαρακτηριστικά έλεγε ο Δοξιάδης:
"Οι αρχιτέκτονες του παρελθόντος ξεκίνησαν ως μάστορες και εξελίχθηκαν σε αρχιμάστορες. Τώρα, οι αρχιμάστορες αυτοί, οι σημερινοί αρχιτέκτονες, οφείλουν να ασχοληθούν με την αρχιτεκτονική με επιστημονικό τρόπο."
Και:
"Ο αρχιτέκτονας πρέπει να γίνει επιστήμονας στην προσέγγισή του. Πρέπει να μάθει την αντικειμενική, επιστημονική μέθοδο του πειραματισμού, της προσπάθειας, της μάθησης, της βελτίωσης, της δουλειάς του, του πειραματισμού εκ νέου, και ούτω καθ΄ εξής."
Σε αυτήν την επιστημονική προσέγγιση του σχεδιασμού η πρώτη διαδικασία ώστε να συγκροτηθεί μία πρόταση δεν είναι κάποιο σκίτσο σε ένα λευκό χαρτί, αλλά η συστηματική συλλογή πληροφοριών (data). Αυτό άλλωστε αποτελεί για τον Δοξιάδη την ουσία της λέξης ιδέα (IDEA : Isolation of Dimensions and Elimination of Αlternatives). Η ιδέα δεν είναι μία έμπνευση, ένα αφηρημένο σκίτσο σε αν λευκό χαρτί, αλλά η καταγραφή των παραμέτρων, η μέτρηση των αντικειμενικών δεδομένων του προβλήματος.
Ε
Σε ένα διάγραμμα του το 1972, λίγο πριν τον θάνατό του, ο Δοξιάδης παρουσιάζει τον «θάνατο της ανθρώπινης πόλης». (
http://kostastsiambaos.blogspot.com/2010/11/death-of-city.html). Αυτό που δείχνει το διάγραμμα όμως είναι ένα μαύρο τετράγωνο. Με άλλα λόγια το διάγραμμα δεν δείχνει απολύτως τίποτα, είναι ένα κενό διάγραμμα. Μήπως λοιπόν για τον Δοξιάδη ο θάνατος της πόλης ταυτίζεται με τον θάνατο του διαγράμματος; Μήπως ο θάνατος της πόλης είναι η κατάσταση στην οποία τίποτα δεν μπορεί να καταγραφεί, να αναλυθεί, να μετρηθεί, μία κατάσταση την οποία η επιστήμη δεν μπορεί να προσεγγίσει πιά; Μήπως το μαύρο τετράγωνο μας δείχνει μία νέα συνθήκη από την οποία η ίδια η αρχιτεκτονική επιστήμη απουσιάζει; Μία από τις βασικές αναφορές των λογικών θετικιστών ήταν ο Ludwig Wittgenstein. Ο φιλόσοφος που μίλαγε για την «σκουριά» της γλώσσας από την οποία πρέπει να απαλλαγούμε. Το διάγραμμα του Δοξιάδη φέρνει ξανά τον Wittgenstein στο προσκήνιο. Είναι αυτό το ίδιο το μαύρο τετράγωνο που μας λέει:
"Για όσα δεν μπορεί να μιλάει κανείς, γι' αυτά πρέπει να σωπαίνει."

Δεν υπάρχουν σχόλια: