1 Φεβρουαρίου 2011

ΑΘΗΝΑ Χ 4



Η πρόταση μας αναφέρεται σε μία εφικτή Oυτοπία. Αυτός ο αντιφατικός όρος περιγράφει την θέση μας υπέρ ενός ακραία πραγματιστικού αρχιτεκτονικού σχεδιασμού ο οποίος θα μπορέσει να συμβάλλει πρακτικά και άμεσα στην υλοποίηση ενός νέου μοντέλου οικολογικής πόλης. Θεωρούμε ότι ο αρχιτέκτονας, ειδικά στην παρούσα περίοδο, θα πρέπει να συμμετέχει από τη μεριά του, ως ένας ακόμα ειδικός, στην επιτάχυνση της συλλογικής προσπάθειας για τη εδραίωση μιας νέας κατάστασης στην πόλη. Η αλλαγή του κτισμένου και άκτιστου χώρου προς αυτήν την κατεύθυνση συμβαίνει ήδη και ο αρχιτέκτονας δεν μπορεί να μένει αμέτοχος αλλά θα πρέπει να καταθέσει τις προτάσεις του ώστε η πόλη να ενσωματώσει τα νέα δεδομένα με τον καλύτερο δυνατό τρόπο. Το θέμα είναι επιτακτικό και ο χρόνος είναι πολύτιμος. Χρειάζονται άμεσες, ρεαλιστικές λύσεις οι οποίες να λαμβάνουν υπόψη τους ένα διαφορετικό οικονομικό - παραγωγικό μοντέλο, να επενδύουν στην τεχνολογική καινοτομία και να μπορούν να οδηγήσουν δυνητικά σε μία νέα βιώσιμη χωρική συνθήκη.

ΚΑΤΑΓΡΑΦΗ Η παραγωγή του χώρου στην Αθήνα μέσω της κατασκευής της πολυκατοικίας είναι ένα πρωτότυπο σε παγκόσμιο επίπεδο πολεοδομικό όσο και κοινωνικοοικονομικό φαινόμενο. Η μικρή κλίμακα που βασίζεται στην μικροϊδιοκτησία της γης, η λογική της αντιπαροχής, η χρησιμοποίηση τοπικών εργολάβων και συνεργείων, ο μικρός βαθμός δανεισμού από χρηματοπιστωτικούς οργανισμούς, το πολύ μεγάλο ποσοστό ιδιοκατοίκησης κ.α. είναι κάποια από τα χαρακτηριστικά που περιγράφουν ένα σύστημα παραγωγής χώρου με έντονη κοινωνική και δημοκρατική διάσταση. Αν και αυτά τα χαρακτηριστικά τείνουν να αποδυναμωθούν τα τελευταία χρόνια με όλο και μεγαλύτερες εταιρείες να εμπλέκονται στην παραγωγή της κατοικίας – κάτι που αποτελεί κανόνα στο εξωτερικό – ωστόσο, ακόμα, η ελληνική πολυκατοικία αποτελεί την χωρική έκφραση μιας τοπικής – θετικής για εμάς - ιδιαιτερότητας. Αν οι αρχιτέκτονες κοιτούν περιφρονητικά την ελληνική πολυκατοικία προσπαθώντας να εκσυγχρονίσουν την όψη της και οι κάτοικοι θεωρούν ότι είναι καταδικασμένοι να ζουν σε μία τσιμεντούπολη η πρότασή μας είναι μία συνάντηση των μεν με τους δε ώστε να εκφραστούν ο δεύτεροι και να δημιουργήσουν οι πρώτοι νομιμοποιώντας αυτό που αποτελεί το σώμα της ελληνικής πόλης. Έτσι η πρότασή μας ξεκινάει με βάση την πολυκατοικία αφήνοντας την σε πρώτη φάση όπως έχει, χωρίς να αναζητούμε τρόπους ωραιοποίησής της, αλλά σκεπτόμενοι πως μπορούμε να δώσουμε προστιθέμενη αξία σε ένα περιβάλλον το οποίο έχει ήδη διαμορφωθεί. Αυτή η άποψη βασίζεται σε μία πρώτη πραγματιστική παραδοχή η οποία λέει ότι το κόστος (οικονομικό και κοινωνικό) για να αλλάξει η Αθήνα είναι πολύ μεγάλο και στην παρούσα φάση ούτε ο δημόσιος ούτε ο ιδιωτικός τομέας μπορούν να επενδύσουν σε μία συνολική αναβάθμιση της πόλης. Το μόνο που μπορεί να κάνει το δημόσιο είναι μικρές τοπικές παρεμβάσεις στην πόλη ενώ οι ιδιώτες φαίνονται απρόθυμοι να συμμετέχουν οικονομικά στην αναβάθμιση του περιβάλλοντος χωρίς κάποιο άμεσο οικονομικό όφελος. Η δεύτερη πραγματιστική παραδοχή είναι αυτή που λέει ότι οι μόνες επενδύσεις οι οποίες έχουν στηριχθεί έντονα τόσο από τον δημόσιο όσο και από τον ιδιωτικό τομέα σε εποχή κρίσης είναι όσες έχουν σχέση με την πράσινη ανάπτυξη και ιδιαίτερα με την εγκατάσταση φωτοβολταϊκών συστημάτων. Πράγματι οι αιτήσεις για εγκατάσταση τέτοιων συστημάτων έχουν ξεπεράσει κάθε πρόβλεψη μια και έχει γίνει ευρέως αποδεκτό το αντισταθμιστικό όφελος. Η τρίτη πραγματιστική παραδοχή είναι ότι ο κάτοικος της Αθήνας και της ελληνικής πόλης γενικότερα δεν επενδύει στον δημόσιο χώρο - αφού δεν τον θεωρεί δικό του – ενώ την ίδια στιγμή επενδύει υπέρμετρα (σε χρόνο και χρήμα) στον ιδιωτικό του χώρο. Γι αυτόν τον λόγο οι ακάλυπτοι των πολυκατοικιών ή τα δώματα μένουν ανεκμετάλλευτα, ασυντήρητα και συμβάλλουν σε ένα παθητικό απόθεμα χώρου και ενέργειας μέσα στην πόλη. Η πρόταση αναζητάει να συνθέσει αυτές τις παραδοχές προτείνοντας μία λύση η οποία στηρίζεται στον ρεαλισμό και την καινοτομία ταυτόχρονα μέσα από τη χρήση: Α. Φωτοβολταϊκών στοιχείων. Β. Εκτεταμένης φύτευσης. Γ. «Ιδιωτικοποίησης» των ακαλύπτων χώρων μέσα από κατακόρυφες κινήσεις.

ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ Α. ηλιακό μπαλόνι Ξεκινώντας από την παραδοχή ότι τα δώματα των πολυκατοικιών αποτελούν έναν «κοινόχρηστο» χώρο όπου μόνη του χρήση έχει την τοποθέτηση κεραιών τηλεπικοινωνίας ή ηλιακών συσσωρευτών προτείνουμε την εκτεταμένη χρήση ενός φωτοβολταϊκού στοιχείου (ηλιακό ή φωτοβολταϊκό μπαλόνι) ατρακτοειδούς μορφής και διαστάσεων 2Χ5 μέτρων περίπου. Το στοιχείο αυτό θα αποτελεί μία καινοτόμο κατασκευή. Το ηλιακό μπαλόνι θα είναι ουσιαστικά μία δεξαμενή γεμισμένη με ήλιο ή κάποιο αντίστοιχο αέριο ελαφρύτερο του αέρα οπότε θα μπορεί να ίπταται πάνω από τις πολυκατοικίες. Η πάνω του επιφάνεια θα έχει φωτοβολταϊκά στοιχεία ή και κάτοπτρα. Το στοιχείο αυτό το οποίο έχει το ελάχιστο ενεργειακό αποτύπωμα, δεν προσθέτει βάρος στις οικοδομές, μπορεί να προσφέρει ελεγχόμενη προστασία από τον ήλιο (λειτουργώντας σαν τέντα) ενώ στα συρματόσχοινα στήριξής του μπορούν να αναπτυχθούν αναρριχητικά φυτά. Η τοποθέτησή του γίνεται πολύ απλή και άμεση. Μπαλόνια τέτοιου είδους έχουν κατασκευαστεί και λειτουργούν πιλοτικά σε διάφορες περιοχές του πλανήτη.


Η κάθε πολυκατοικία θα μπορεί να προμηθεύεται αυτό το στοιχείο από την ελληνική εταιρεία που το παράγει (υπάρχουν ήδη ελληνικές εταιρείες παραγωγής φωτοβολταϊκών στοιχείων) και να το αποπληρώνει μέσα από το περίσσευμα ενέργειας το οποίο παράγει έχοντας παράλληλα και ένα λογικό ποσοστό κέρδους(κάτι που γίνεται και τώρα με τα πράσινα δάνεια). Το κέρδος αυτό θα αξιοποιείται για την συντήρηση και ανακαίνιση της πολυκατοικίας αλλά και την ανακαίνιση των ακαλύπτων χώρων της. Είναι προφανές πλέον ότι δεν θα χρειάζεται να υπάρχουν ηλιακοί συσσωρευτές ενώ και όποιου είδους κεραίες τηλεπικοινωνίας θα μπορούν να ενσωματωθούν στη νέα κατασκευή.


Η Αθήνα έχει δύο χαρακτηριστικά τα οποία την κάνουν ιδανική για μια τέτοια χρήση. Αφενός η έντονη ηλιοφάνειά της τις περισσότερες μέρες του έτους και αφετέρου το γεγονός ότι οι πολυκατοικίες της έχουν, λόγω ΓΟΚ, ένα περιορισμένο μέγιστο ύψος. Έτσι, η εκτεταμένη χρήση αυτού του στοιχείου στην πόλη μπορεί να δώσει μία τελείως διαφορετική εικόνα όπου πάνω από το «χαλί» των πολυκατοικιών της Αθήνας εξαπλώνεται μία φωτοβολταϊκή επιδερμίδα. Ένας λεπτός φλοιός ο οποίος παίρνει ενέργεια από τον ήλιο και τροφοδοτεί την πόλη. Έτσι η πόλη πρακτικά και μεταφορικά μπορεί να γίνει μία ηλιακή πόλη.


«Το 2020 η Αθήνα θα μπορούσε να είναι μία αυτόνομη ενεργειακά πόλη, ένα παγκόσμιο παράδειγμα καινοτομίας και ανάπτυξης. Η expo του 2020 θα μπορούσε να γίνει στην Αθήνα, για την Αθήνα. Την ηλιακή πόλη.»


Β. σκάλα επικοινωνίας του ά ορόφου με τον ακάλυπτο Δεν πιστεύουμε στην αποτελεσματικότητα της σύνδεσης των ακαλύπτων με τον δημόσιο χώρο αφού θεωρούμε ότι η κίνηση αυτή θα συμβάλλει στην περαιτέρω υποβάθμισή τους. Προτείνουμε μία επιθετική και άμεση παρέμβαση η οποία θα κάνει τους ακαλύπτους περισσότερο ζωντανούς χώρους. Αυτό θα γίνει μόνο με άμεση σύνδεση των ακαλύπτων με τα διαμερίσματα των πρώτων ορόφων των κατοικιών. Ξεκινώντας από την παραδοχή ότι οι ακάλυπτοι των πολυκατοικιών μένουν ανεκμετάλλευτοι επειδή δεν είναι οικοιοποιήσιμοι από τους κατοίκους προτείνουμε την άρση του κατακερματισμού τους και τη σύνδεσή τους με σκάλες με τους πρώτους ορόφους των πολυκατοικιών. Έτσι οι τοίχοι οι οποίοι χωρίζουν τις ιδιοκτησίες αφαιρούνται και τα διαμερίσματα του ά ορόφου αποκτούν άμεση πρόσβαση με τον κοινό πλέον ακάλυπτο χώρο. Με αυτόν τον τρόπο τα διαμερίσματα του α’ ορόφου αποκτούν προστιθέμενη αξία χρησιμοποιώντας ένα μέρος του ακαλύπτου ως επέκταση της κατοικίας και τον οικοιοποιούνται (τον κάνουν και αυτόν σπίτι δηλαδή) μέσα από λειτουργίες και έπιπλα ιδιωτικής χρήσης. Οι σκάλες οι οποίες σχεδιάζονται για αυτή τη σύνδεση είναι κυκλικές (διαμέτρου 2 μέτρων), μεταλλικές και προκατασκευασμένες ώστε να μπορούν εύκολα να προσαρμοστούν στον εκάστοτε χώρο χωρίς να καταλαμβάνουν πολλά τετραγωνικά χώρου. Η κάθε πολυκατοικία θα μπορεί να προμηθεύεται αυτό το στοιχείο από την ελληνική εταιρία που το παράγει και να το αποπληρώνει μέσα από το κέρδος από την ενέργεια που παράγει από τα ηλιακά μπαλόνια.


«Ο ακάλυπτος μπορεί να γίνει ένας προσβάσιμος και φιλικός χώρος. Οι κάτοικοι μπορούν να τον οικοιοποιηθούν (να τον κάνουν και αυτόν σπίτι δηλαδή). Αρκεί μια άμεση σύνδεση με τα διαμερίσματα του ά ορόφου.»


Γ. άλλες επεμβάσεις Σε επίπεδο αστικού σχεδιασμού προτείνουμε την απομάκρυνση όλων των αυτοκινήτων από τον «σταυρό» των οικοδομικών τετραγώνων και την πεζοδρόμησή του. Η πεζοδρόμηση του «σταυρού» καθώς και των ακαλύπτων προτείνουμε να γίνει με κυβόλιθους 20Χ20 εκατοστών από σκυρόδεμα οι οποίοι να έχουν ανάμεσά τους αρμούς 5-6 εκατοστών. Οι αρμοί αυτό μπορούν να γεμιστούν με χώμα ώστε να αφεθούν να φυτρώσουν και να δώσουν ένα χαμηλό επίπεδο βλάστησης. Με αυτόν τον τρόπο θα έχουμε «πράσινους» δρόμους πάνω στους οποίους όμως θα μπορεί να κινηθεί ένα όχημα για να βγει από έναν ιδιωτικό χώρο στάθμευσης ή να περπατήσει με άνεση ο πεζός.


Προτείνουμε επιπλέον την ενδυνάμωση της τάσης για φύτευση των μπαλκονιών και των ακαλύπτων με στόχο να αυξηθεί όσο γίνεται το ποσοστό πράσινου στα οικοδομικά τετράγωνα και κατ’ επέκταση να βελτιωθεί το μικροκλίμα και η κατανάλωση ενέργειας από τις οικοδομές. Η κάθε πολυκατοικία θα μπορεί να επενδύει στην κατασκευή των πεζόδρομων αυτών μέσα από κεφάλαια από την ενέργεια που παράγει από τα ηλιακά μπαλόνια. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ Η πρόταση στηρίζεται σε τρεις άξονες: Α. Την ευρεία χρήση ενός καινοτόμου στοιχείου φωτοβολταϊκής ενέργειας. Β. Την οικοιοποίηση των ακαλύπτων των πολυκατοικιών από τους κατοίκους. Γ. Την ενδυνάμωση της φύτευσης των δρόμων και των υπαίθριων χώρων των πολυκατοικιών. Αυτά τα τρία στοιχεία σε συνδυασμό με την προτεινόμενη από την ΕΑΧΑ ενοποίηση του «σταυρού» των οικοδομικών τετραγώνων και των ακαλύπτων μπορούν να οδηγήσουν πολλαπλασιαστικά στην αλλαγή της προστιθέμενης αξίας της περιοχής και της πόλης γενικότερα. Το ΑθήναΧ4 θα πετύχει μόνο αν γίνει ΑθήναΧ4Χν. Η δημιουργία ενός νέου αναπτυξιακού μοχλού με την αξιοποίηση ελληνικών εταιριών, η επένδυση στην καινοτομία και στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, η διασφάλιση της ενεργειακής αυτονομίας και της οικονομικής βιωσιμότητας της πόλης, η δυναμική συμμετοχή της κοινωνίας στο νέο μοντέλο ανάπτυξης είναι οι βασικοί άξονες της πρότασης.


Η ανεξέλεγκτη αναπαραγωγή αυτών των μεμονωμένων στοιχείων (του ηλιακού μπαλονιού) και της σκάλας ακολουθεί την ανεξέλεγκτη αναπαραγωγή της αθηναϊκής πολυκατοικίας. Ο εξορθολογισμός, η οικονομία και η τυποποίηση ως αιτήματα του μοντερνισμού αντικατοπτρίζονται στην επ’ άπειρον επανάληψη της πολυκατοικίας η οποία διαμόρφωσε τα τελευταία 60 χρόνια την ελληνική πόλη. Το νέο μοντέλο ανάπτυξης βασίζεται πάλι στην επανάληψη ίδιων στοιχείων με στόχο την βιωσιμότητα της πόλης στη νέα εποχή που έρχεται.

«Φαίνεται ότι στη σύγχρονη εποχή η έμφυτη τάση του Ουτοπιστή είναι παρεμφερής με την έμφυτη τάση του εφευρέτη, ενώ απαραίτητη προϋπόθεση της είναι ο συνδυασμός της αναγνώρισης ενός προβλήματος που πρόκειται να επιλυθεί και της εφευρετικότητας που απαιτείται για να προταθούν και να ελεγχθούν οι διάφορες λύσεις.»


Η παραπάνω φράση του Fredrik Jameson επαναφέρει το αίτημα για ένα νέο κοινωνικό όραμα, μία Ουτοπία η οποία θα βασίζεται στη ορθολογική αναγνώριση των προβλημάτων και στην σημασία της καινοτομίας για μία ρεαλιστική αντιμετώπιση των προβλημάτων. Μία τέτοια θέση προσυπογράφει με εμφατικό τρόπο και η δική μας πρόταση.


«Ο αρχιτέκτονας αν συνειδητοποιήσει το επείγον της σημερινής κατάστασης μπορεί να παίξει τον ρόλο ενός τέτοιου Ουτοπιστή ο οποίος δεν οραματίζεται το ευκταίο αλλά σχεδιάζει το εφικτό.»

Δεν υπάρχουν σχόλια: