29 Νοεμβρίου 2013

Μοντέρνο, μια έννοια πανδέκτης / Καθημερινή 24/11/13

Οι εισηγήσεις του συνεδρίου που πραγματοποιήθηκε τον Μάιο του 2011
Της Κατερίνας Σχινά

Το Μοντέρνο στη σκέψη και τις τέχνες του 20ού αιώνα
επιμ.: Β. Κιντή, Π. Τουρνικιώτης, Κ. Τσιαμπάος
εκδ. Αλεξάνδρεια

Αντιφατική, πολυδιάστατη, δυσκαθόριστη, η έννοια του μοντέρνου παραμένει διαφιλονικούμενη, υπό συνεχή επανερμηνεία. Δεν αναφέρεται μόνο σε καλλιτεχνικά ρεύματα, αλλά και σε κοινωνικά φαινόμενα· δεν είναι μονοδιάστατη, αλλά πολυπρισματική, συμπιληματική, πολύμορφη.

Και καθώς η ιστορία είναι παλίμψηστο και ο πολιτισμός δεν ορίζεται από τον αόριστο, τον ενεστώτα και τον μέλλοντα, αλλά διαχέεται σε όλους τους χρόνους, το μοντέρνο δεν είναι δυνατόν να διεκδικήσει συγκεκριμένη ημερομηνία γέννησης ή θανάτου.

Μοιάζει, λοιπόν, να στέκεται κανείς πάνω σε κινούμενη άμμο, όταν επιχειρεί να προτείνει έναν ενιαίο ορισμό καθολικής ισχύος ή να αποσαφηνίσει, έστω, τους όρους που περιγράφουν το μοντέρνο, τον μοντερνισμό (modernism) και τη νεωτερικότητα (modernity) – όπως το επιχείρησαν οι μετέχοντες στο συνέδριο «Το μοντέρνο στη σκέψη και τις τέχνες του 20ού αιώνα», που πραγματοποιήθηκε τον Μάιο του 2011 στο Μουσείο Μπενάκη και του οποίου τις περισσότερες εισηγήσεις φιλοξενεί ο ανά χείρας τόμος. Από τα κείμενα του τόμου αναδίδεται ένα είδος ισορροπίας ανάμεσα σε αντιθετικούς όρους και αποκλίνουσες ερμηνείες, γι’ αυτό και ο αρχιτέκτονας Παν. Τουρνικιώτης υπογραμμίζει πως, όταν αναφερόμαστε στο μοντέρνο, καλό θα ήταν να το σκεφτόμαστε στον πληθυντικό.

Ωστόσο, αυτή ακριβώς η πολυμέρεια και η αντιφατικότητα του μοντέρνου το καθιστά τόσο σαγηνευτικό – και βέβαια γεννά μια τόσο γοητευτική συναγωγή κειμένων: Η Βάσω Κιντή αποτυπώνει τις έννοιες του μοντέρνου και την πολλαπλότητα του νοήματός του· ο Σ. Βιρβιδάκης γράφει για τις διαστάσεις του μοντερνισμού στη φιλοσοφία, από τη σκοπιά της αναλυτικής παράδοσης· ο Γ. Ξηροπαΐδης αναλύει την θεώρηση της νεωτερικής τέχνης ως τέχνης του υψηλού, βασιζόμενος στην «Αισθητική θεωρία» του Αντόρνο· ο Κ. Α. Παπαγεωργίου παρακολουθεί τις εξελίξεις της νεωτερικότητας και τις μεταλλάξεις του μοντέρνου στην τέχνη και τη σκέψη· η Κ. Παπλωματά, με αφετηρία τη σύγχρονη γλυπτική, διερευνά τους τρόπους με τους οποίους αμφισβητήθηκε και αποκηρύχθηκε η «σύνθεση» ως εργαλείο του παρελθόντος· ο Χ. Καρράς αναλύει την έννοια του θραύσματος και τη χρήση που του επιφύλαξε η δυτική μουσική· η Φαίη Ζήκα επικεντρώνεται στην πριμοδότηση της όρασης και την αναγωγή στο οπτικό που χαρακτηρίζει το μοντέρνο στην τέχνη, για να μιλήσει για το πρόταγμα της ενοποίησης των αισθήσεων και των τεχνών· οι αρχιτέκτονες Κ. Τσιαμπάος, Α. Αντονάς και Κ. Βελώνης εξετάζουν τις εκφάνσεις του μοντέρνου στην αρχιτεκτονική και την πολεοδομία· ο Π. Τουρνικιώτης, τέλος, στην αποφώνησή του, εστιάζει επίσης στην αρχιτεκτονική, αλλά εμπλουτίζει τον προβληματισμό του με αναφορές στο θέατρο και τον κινηματογράφο. Και το κείμενο-έκπληξη, υπογεγραμμένο από έναν ερευνητή που προσέδωσε στη γαστριμαργική φιλολογία το βάθος της φιλοσοφικής σκέψης και τη χάρη ενός παιγνιώδους, κοσμοπολίτικου, διαυγούς πνεύματος: Νεωτερικότητα και μοντερνισμός στην κουζίνα, η μαγειρική ως τέχνη και τεχνική, από τον ρέκτη Αλβέρτο Αρούχ, τον γνωστό μας Επίκουρο.

Αν υπάρχει κάποια επιφύλαξη ως προς τη συγκρότηση του τόμου, αυτή δεν αφορά το υπάρχον, αλλά το διαφεύγον – τη δυσαναλογία, με άλλα λόγια, ανάμεσα στα γνωστικά πεδία που προσεγγίζονται στο βιβλίο. Είναι αναπόφευκτο να υπάρχουν πολλά κείμενα για την αρχιτεκτονική, προνομιακό, ούτως ή άλλως, χώρο του μοντερνισμού, καθώς ο τελευταίος, μεταξύ άλλων, προκρίνει τη στιβαρή δομή, τη μορφική αυστηρότητα, την ακρίβεια της έκφρασης· όμως η απουσία της λογοτεχνίας ή της θεατρικής τέχνης από τον τόμο είναι ηχηρή. Ο γοητευμένος αναγνώστης περιμένει τη συνέχεια. 

Δεν υπάρχουν σχόλια: