25 Οκτωβρίου 2015

ΑΦΕΤΗΡΙΕΣ - Villa Tugendhat

Home Is Where We Start From 
D. W. Winnicott

Αν λίγες εικόνες ήταν αρκετές, για να καταλάβουμε τι είναι αυτό το σπίτι, θα μπορούσαμε να μείνουμε σε αυτές.

Μέσα από έναν ‘αρχιτεκτονικό περίπατο’ θα βλέπαμε μαζί, αυτά που είδα και εγώ τον Μάρτιο του 2013 όταν επισκέφτηκα για πρώτη φορά αυτήν την κατοικία. Θα αναγνωρίζαμε τις καθαρές αρχές του σχεδιασμού, την υψηλή ακρίβεια της κατασκευής, τη σπάνια ποιότητα των υλικών, την πρωτοφανή καινοτομία της τεχνολογίας. Θα εκτιμούσαμε μια ελεύθερη κάτοψη η οποία γεννάει έναν χώρο αφοπλιστικά ανοιχτό, διαφανή και ελεύθερο ενώ θα παραδεχόμαστε πως, μια αρχιτεκτονική αυστηρή και αφαιρετική, μπορεί να είναι ταυτόχρονα ζεστή και φιλόξενη.

Οι εικόνες, όμως, δεν είναι ποτέ αρκετές. Γι αυτό, αν θέλουμε να καταλάβουμε περισσότερα, θα πρέπει να καθίσουμε αναπαυτικά στην κόκκινη πολυθρόνα που κοιτάζει προς την ανοιχτή θέα και να ακούσουμε την κατοικία να μας αφηγείται την προσωπική της ιστορία...:

O Fritz και η Grete Tugendhat προέρχονταν από γνωστές εβραϊκές οικογένειες που ζούσαν στο Brno για πολλές γενιές. Όταν οι δυο τους ανέθεσαν στον Ludwig Mies van der Rohe τον σχεδιασμό του σπιτιού τους γνώριζαν ήδη το έργο του και ήταν σίγουροι ότι ήθελαν ένα σπίτι που να μην μοιάζει με τα συνηθισμένα σπίτια της εποχής.

Ο Mies έφτασε στο Brno τον Σεπτέμβριο του 1928, εντυπωσιάστηκε από το οικόπεδο στην πλαγιά του λόφου με την υπέροχη θέα στην πόλη και αμέσως αποδέχθηκε την ανάθεση. Η κατασκευή ξεκίνησε το καλοκαίρι του 1929 και ολοκληρώθηκε μέσα σε δεκατέσσερις μήνες. Η οικογένεια εγκαταστάθηκε τον Δεκέμβριο του 1930.

Γρήγορα η κατοικία άρχισε να γίνεται γνωστή και στα περιοδικά άρχισαν να δημοσιεύονται τα πρώτα σχόλια, θετικά και αρνητικά. Πολλοί αναρωτήθηκαν κατά πόσον «μπορεί να ζήσει κανείς στη Villa Tugendhat». Οι Tugendhat βέβαια απέρριψαν την άποψη ότι οι μνημειώδεις, εντυπωσιακοί χώροι επιτρέπουν την κατοίκηση μόνο ως τελετουργία ή την καθημερινή ζωή μόνο ως έκθεμα και εξέφρασαν την πλήρη ικανοποίηση τους με τον ανοιχτό και μεταλλάξιμο χαρακτήρα του σπιτιού. 

Οι Tugendhat έζησαν εδώ με τα τρία παιδιά τους, την Hana (κόρη της Grete από τον πρώτο της γάμο), τον Ernst και τον Herbert μέχρι τον Μάιο του 1938 όταν και έφυγαν για την Ελβετία, προκειμένου να ξεφύγουν από την απειλή του πολέμου.

Από τις αρχές του Οκτώβρη του 1939 έως το 1944 τον χώρο κατέλαβε η Gestapo. Από το φθινόπωρο του 1940 τα περισσότερα έπιπλα καθώς και το ημικυκλικό ξύλινο πέτασμα είχαν ήδη αφαιρεθεί. Η γυάλινη όψη πάνω στον δρόμο χτίστηκε με τούβλα και επιπλέον χωρίσματα προστέθηκαν εσωτερικά. 

Όταν, το 1945, ο Σοβιετικός στρατός μπήκε στο Brno, η κατοικία έπαιξε τον ρόλο του… στάβλου για τα άλογα του ιππικού. Τα εναπομείναντα ξύλινα έπιπλα έγιναν καυσόξυλα και τα γυαλιστερά δάπεδα από λινόλεουμ καταστράφηκαν από τις οπλές των αλόγων.

Κι όμως, η κατοικία συνέχισε να ζει.

Από τον Αύγουστο του 1945 μέχρι τον Ιούνιο του 1950 λειτούργησε ως ιδιωτική σχολή χορού με τους εσωτερικούς και εξωτερικούς χώρους να αποκτούν απρόσμενες χρήσεις. Το 1950, όταν και περιήλθε στην ιδιοκτησία του κράτους της Τσεχοσλοβακίας, μεταμορφώθηκε ξανά, αυτή τη φορά σε κέντρο φυσικοθεραπείας για παιδιά. Αυτός ο ρόλος διατηρήθηκε έως το τέλος της δεκαετίας του 1960 όταν και ξεκίνησαν δειλά οι πρώτες προσπάθειες αποκατάστασης.

Ένα σημαντικό βήμα ήταν η ανακήρυξη της κατοικίας ως αρχιτεκτονικού μνημείου πολιτισμού της UNESCO το 1963. Μάλιστα τον Νοέμβριο του 1967 η Grete Tugendhat επέστρεψε, για πρώτη φορά, στο σπίτι της μετά από 29 χρόνια. Αλλά και ο Mies, ο οποίος ζούσε πλέον στις ΗΠΑ, συμφώνησε να επιβλέψει τις εργασίες αποκατάστασης.

Μετά την εισβολή των Σοβιετικών το 1968 όμως, η κατάσταση άλλαξε ξανά. Παρά το γεγονός ότι η Grete Tugendhat μπόρεσε να επισκεφθεί το σπίτι αρκετές φορές μέχρι τον Απρίλιο του 1970, οι προσπάθειες αποκατάστασης σταμάτησαν. Το οριστικό τέλος σε αυτό το στάδιο ήρθε με τους θανάτους των αρχικών πρωταγωνιστών· του Mies, το 1969, και της Grete, το 1970.

Η κατοικία είχε αρχίσει να παρακμάζει επικίνδυνα μέχρι και το 1980 που περιήλθε στην ιδιοκτησία της πόλης του Brno. Από το 1981 έως το 1985 έγινε και ακόμα πρώτη προσπάθεια συντήρησης η οποία είχε ως κύριο στόχο να ξανακάνει τον χώρο λειτουργικό και όχι τόσο να τον επαναφέρει στην αρχική κατάσταση.

Μετά την ‘Βελούδινη Επανάσταση’ του 1989 και κατά την περίοδο του διαχωρισμού της Τσεχοσλοβακίας έγιναν στους χώρους του σπιτιού πολλές διαπραγματεύσεις ενώ στις 26 Αυγούστου του 1992 υπογράφηκε η σχετική συνθήκη στο γνωστό στρογγυλό τραπέζι.

Το 2001 πλέον είναι που μια ομάδα ειδικών διεξάγει εκτεταμένη ιστορική έρευνα με τελικό στόχο την πλήρη και τεκμηριωμένη αποκατάσταση. Αυτές οι εργασίες θα ολοκληρωθούν το 2012. 

Τελικά, η αποκατάσταση κρίθηκε επιτυχημένη, με το 80% του αυθεντικού υλικού να διατηρείται. Το ημικυκλικό διαχωριστικό από έβενο, το οποίο είχε εξαφανιστεί κατά τη διάρκεια του πολέμου και θεωρούνταν χαμένο για πάντα, ανακαλύφθηκε, σε κομμάτια, λίγα χιλιόμετρα μακριά, στο Πανεπιστήμιο Masaryk, σε μια καντίνα που είχαν διαμορφώσει οι αξιωματικοί της Γκεστάπο.
Ακόμα και η μπανιέρα, βρέθηκε σε ένα… γειτονικό σπίτι.


Αυτή ήταν η ιστορία της κατοικίας Tugendhat. Μια ιστορία που, εμένα τουλάχιστον, μου είπε πολλά και με έπεισε για ακόμα περισσότερα.

Με έπεισε ότι η αρχιτεκτονική μπορεί να αλλάζει περιεχόμενο και να εξελίσσεται δυναμικά, ακόμα και αν οι συνθήκες, οι ανάγκες και οι χρήσεις είναι τελείως διαφορετικές. Με έπεισε ότι η αρχιτεκτονική μπορεί να μένει ζωντανή και λειτουργική, ακόμα κι αν στην πορεία του χρόνου η υλικότητά της αλλοιώνεται. Με έπεισε ότι η αρχιτεκτονική μπορεί να αντανακλά έναν εμπρόθετο λόγο για το κατοικείν ακόμα και αν η ταυτότητα του κατοικείν αναθεωρείται ή μετασχηματίζεται.
Τέλος, με έπεισε ότι η καλή αρχιτεκτονική δεν χάνει ποτέ την ικανότητά της να προστατεύει και να υποδέχεται τη ζωή, σαν μια καλή μητέρα, η οποία στηρίζει και προσφέρει διακριτικά επιτρέποντας τη μέγιστη δυνατή κινητικότητα και ελευθερία.

Δεν υπάρχουν σχόλια: