12 Φεβρουαρίου 2018

Δ. Φιλιππίδης / Κριτικές όψεις της νεωτερικότητας

Η Εφημερίδα των Συντακτών
Κυριακή, 11/2/2018

Με αξιόλογη δραστηριότητα σε σύντομο χρονικό διάστημα, ο Κώστας Τσιαμπάος ανήκει στους νεότερους θεωρητικούς της αρχιτεκτονικής στην Ελλάδα που εμφανίστηκαν μετά τη στροφή της αρχιτεκτονικής εκπαίδευσης στο Πολυτεχνείο προς τη θεωρία και την κριτική στα μέσα του ’80. Είχαν προηγηθεί ανάλογες εξελίξεις στη Θεσσαλονίκη που δεν μπορούν όμως να εκτεθούν εδώ.

Εδώ αναδημοσιεύει πέντε κείμενα μετά το 2010, που συμπληρώνει με άλλα τέσσερα αδημοσίευτα και με ένα υπό δημοσίευση. Προλογίζοντας, προτείνει να διαβαστεί η «συλλογή» του ως μια «ελλειπτική, συνοπτική ιστορία της νεοελληνικής αρχιτεκτονικής», έχοντας επίκεντρο τη «βαθιά και διάχυτη αμφιθυμία απέναντι στη νεωτερικότητα» στην Ελλάδα. Θέλει έτσι να κινηθεί προς μια κατεύθυνση «εξωστρεφή, τολμηρή και απολαυστική».

Αυτές οι προδιαγραφές ικανοποιούνται με το παραπάνω. Τα κείμενα που απαρτίζουν το βιβλίο, με περιεχόμενο πολύ πλατύτερο από ό,τι υπονοεί ο τίτλος του, προσφέρουν άφθονες δόσεις εξωστρέφειας (αφού συνεχώς παρακολουθούν τις περιπέτειες των ιδεών καθώς κινούνται μέσα κι έξω από την Ελλάδα), στιγμές ιδιαίτερα τολμηρών συσχετισμών (ανάμεσα σε διάφορα επιστημονικά πεδία, όπως ψυχολογίας και αρχιτεκτονικής) και βέβαια, άφατες απολαύσεις (μέσα από απρόβλεπτες ανατροπές της δράσης). Ο Τσιαμπάος τολμά να πειραματίζεται, να «παίζει» μέσα στον κόσμο των ιδεών, κινούμενος ελεύθερα και χωρίς αναστολές ανάμεσα σε ό,τι συνέβη σε ένα γεωγραφικά διάχυτο πεδίο όπου Ελληνες συναλλάσσονται με ηγετικές μορφές της μοντέρνας αρχιτεκτονικής σε ευρωπαϊκά κέντρα και αντίστοιχα ξένοι επισκέπτες της Ελλάδας έρχονται αντιμέτωποι με φαντάσματα της ελληνικής ιστορίας.

Καθώς δεν πρόκειται για κεφάλαια ενιαίου βιβλίου, τα δέκα αυτά κείμενα άλλοτε επικοινωνούν μεταξύ τους και άλλοτε αλλάζουν εστίαση ή πρόθεση. Στην πρώτη περίπτωση περιλαμβάνεται η συζυγία της διήγησης για το νεανικό ταξίδι του Κορμπιζιέ σε Ελευσίνα και Δελφούς (2013) με ένα παλιότερο και εκτενέστερο, για τη Δελφική Ουτοπία του Σικελιανού (2007-11), που επικοινωνεί με σειρά άλλων δημοσιεύσεων του ίδιου. Η μεταξύ τους συγγένεια δεν οφείλεται μόνο στην κοινή τους αναφορά στους Δελφούς, αλλά στην αντιμετώπιση της αρχαιότητας ως παραδείγματος προπολεμικά. Με αυτή την ευκαιρία ο Τσιαμπάος όχι μόνο συμβάλλει στις κορμπουζιανές μελέτες, αλλά τοποθετεί σωστά τις ιδεολογικές υπερβάσεις του Σικελιανού στο γενικότερο ευρωπαϊκό κλίμα της εποχής.

Δύο ακόμα κείμενα, για την κατοικία Σπητέρη του Α. Προβελέγγιου στην Κυψέλη και την έννοια του λαού κατά τον Α. Κωνσταντινίδη, διαθέτουν μια περίεργη συνάφεια καθώς επιχειρούν να εξορθολογίσουν τις ιδεολογικές εξάρσεις των δύο αυτών σημαντικών αρχιτεκτόνων. Ο Προβελέγγιος εμφανίζεται ως θύμα παρεξήγησης του Κορμπιζιέ, που τον απολύει από υπάλληλο του γραφείου του, για να βρεθεί αργότερα στην Ελλάδα, στον ρόλο του «ακτιβιστή απέναντι στην εξάπλωση μιας μεταμοντέρνας πόλης», δηλώνοντας «θέλω να ξαναγίνω αντιστασιακός» και παίζοντας ανάμεσα σε αρχιτεκτονική και επανάσταση.

Στην περίπτωση πάλι των ιδεολογημάτων του Α. Κωνσταντινίδη, σχετικών με την τόσο ολισθηρή έννοια του «λαού», εμπλέκονται μοιραία ο Δ. Πικιώνης αλλά και ο B. Rudofsky, συνδέοντας πάλι ευρωπαϊκές με ντόπιες ιδέες για τον «λαό του μύθου». Το ζήτημα αυτό, που έχει στοιχειώσει την ελληνική λαογραφία και δεν έχει πάψει να συντηρεί την ντόπια πολιτική ρητορεία, μοιάζει να είναι ανεξάντλητη πηγή ερευνητικών εργαλείων.

Τα υπόλοιπα κείμενα θα έπρεπε να προσληφθούν ανεξάρτητα το ένα από το άλλο. Η σύζευξη του Βιεννέζου Otto Neurath και του Ελληνα Κωνσταντίνου Δοξιάδη στα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια, μέσω της χρήσης διαγραμμάτων (ισοτύπων) που είχε αναπτύξει ο πρώτος στον Μεσοπόλεμο δίνει στον Τσιαμπάο την ευκαιρία να δείξει τις γέφυρες που συνδέουν τον Neurath με τον Neufert (γνωστότατο εκπρόσωπο του φονξιοναλισμού), τις εσωτερικές συγκρούσεις των μελών της ομάδας των CIAM (Διεθνή Συνέδρια Μοντέρνας Αρχιτεκτονικής) το 1933, τον ρόλο που τότε έπαιξε ο Δ. Πικιώνης και πώς όλα αυτά κατέληξαν το 1945 στις εκθέσεις για τα δεινά του πολέμου που σχεδίασε ο Δοξιάδης.

Ακολουθεί μια πολύ χρήσιμη, αν και όχι πλήρης, εξέταση της «επιστημονικής τάσης» στο περιοδικό Τεχνικά Χρονικά, που εκπροσωπούσε τον ελληνικό τεχνικό κόσμο από το 1932 και στο Αρχιτεκτονικά Θέματα που απευθυνόταν αποκλειστικά σε αρχιτέκτονες από το 1967. Ο Τσιαμπάος εδώ διαχειρίζεται ένα εξαιρετικά πολύπλοκο υλικό, με το οποίο κανείς, από όσο γνωρίζω, δεν έχει ώς τώρα ασχοληθεί. Ο πλούτος των συμπερασμάτων που εξάγονται πάνω στο «αιώνιο» ζήτημα του επιστημονικού χαρακτήρα της αρχιτεκτονικής δείχνει πως εδώ υπάρχει ένας πολλά υποσχόμενος ερευνητικός τομέας.

Το πραγματικό όμως διαμάντι της «συλλογής» είναι το μυθιστορηματικό «Ναυάγια του μοντέρνου» όπου ο Τσιαμπάος εξιστορεί «ένα άγνωστο περιστατικό της ζωής του Δημήτρη Πικιώνη». Αξιοποιώντας ένα γράμμα που βρέθηκε στα χέρια της Α. Πικιώνη, ο Τσιαμπάος στήνει μια ατμόσφαιρα μυστηρίου και συμβολισμών γύρω από ένα επεισόδιο που μπορεί να έγινε αλλά μπορεί και να ανήκει στη σφαίρα της φαντασίας, που θυμίζει πρώιμα διηγήματα του Φ. Κόντογλου.

Το «Παράρτημα» στο τέλος του βιβλίου μεταφέρει μια συζήτηση το 2014 για τη θεωρία της αρχιτεκτονικής στη Σχολή Αρχιτεκτόνων ΕΜΠ όπου μετείχα, με ανταλλαγή απόψεων ανάμεσα σε τέσσερις ομιλητές.

Δημήτρης Φιλιππίδης

 
https://www.efsyn.gr/arthro/kritikes-opseis-tis-neoterikotitas

Δεν υπάρχουν σχόλια: