Ο Πικιώνης και η ιστορική ‘διαφορά’

Ο Δημήτρης Πικιώνης είναι ένας από τους σημαντικότερους Έλληνες αρχιτέκτονες και η αναφορά στη σκέψη και το έργο του είναι αναφορά σε κάτι μυθικό. Όμως η ενασχόληση μαζί του αφήνει πολλαπλά αναπάντητα ερωτήματα και ο μύθος γύρω από αυτόν δημιουργεί αποστάσεις οι οποίες αποθαρρύνουν την έρευνα και εμποδίζουν την προσέγγιση. Αν ο Πικιώνης φαίνεται δυσνόητος ή απόμακρος αυτό συμβαίνει επειδή έχει αποσυνδεθεί από τον φυσικό χώρο του, από το ιστορικό του πλαίσιο και τις ευρύτερες πνευματικές αναζητήσεις της εποχής του. Όσο δεν συνδέεται με το ιστορικό-θεωρητικό περιβάλλον του, ο Πικιώνης κινδυνεύει να παραμείνει μία μοναδική, ιδιοσυγκρασιακή και «ξένη» παρουσία στην ελληνική αρχιτεκτονική. Αντίστοιχα το έργο του - έργο αναμφισβήτητα ιδιαίτερο και προσωπικό το οποίο δεν μπορεί εύκολα να ενταχθεί σε στυλ ή κινήματα – κινδυνεύει να παραμείνει ουσιαστικά άγνωστο. Άγνωστο ως προς τις θεωρητικές πηγές του, το φιλοσοφικό του υπόβαθρο, τη σκέψη που το γεννά δηλαδή. Η παρακάτω μικρή ιστορία θα επιχειρήσει να φέρει τον Πικιώνη λίγο πιο κοντά σε εμάς.
Σκηνή πρώτη

Άνοιξη του 1910. Ο Δημήτρης Πικιώνης, στον λόφο του Φιλοπάππου, λίγο πάνω από το ναό του Αγίου Δημητρίου. Στο χέρι του κρατάει ένα χαρτάκι όπου έχει σημειώσει μία φράση του Περικλή Γιαννόπουλου: Σταθήτε εις ένα μέρος των Αθηνών [...] Προτιμήσατε να αναβήτε εις το εξωκκλήσιον του Αγ. Δημητρίου, υπό την Ακρόπολιν […] Καθίσατε χωρίς καμμίαν σκέψιν, χωρίς κανένα σκοπόν κι' αφήσατε την ψυχήν σας ελευθέραν […] και τον εγκέφαλόν σας να φωτογραφή εις τον σκοτεινόν του θάλαμον λόφους, βουνά, ακτάς, νερά, καπνούς, χρώματα, ό,τι φαίνεται. Τί βλέπετε;[1]

Ο Πικιώνης διαβάζει τη φράση του Γιαννόπουλου και κοιτάει το τοπίο, διαβάζει-κοιτάει. Διαβάζει-κοιτάει. Ξαναδιαβάζει. Προσπαθεί να δει. Προσπαθεί να καταλάβει. Εκεί επάνω, γράφει ο Γιαννόπουλος, ο θεατής έχει το κεφάλι του ακριβώς εκεί που πρέπει. Σαν να πρόκειται για μια φωτογραφική μηχανή η οποία στήνεται πάνω σε ένα τρίποδο, και οριζοντιώνεται (ούτε πολύ υψηλόθεν, ούτε πολύ χαμηλόθεν), εκεί όπου μπορεί να βλέπει τα πάντα, τρεις ώρες πριν τη δύση του ήλιου όταν το φως είναι το κατάλληλο το μάτι του θεατή «διαβάζει» με ακρίβεια τον χώρο. Τι είναι αυτό που βλέπει κανείς άραγε; Τι έχει μπροστά του;

Ο Πικιώνης θυμάται την πρόσφατη παραμονή του στο Μόναχο. Τις συζητήσεις που έκανε με τον Μπουζιάνη. «Πρέπει να μάθουμε να βλέπουμε», λέγανε. «Να βλέπουμε πίσω από αυτό που φαίνεται». Αυτό σημαίνει το γερμανικό «Wissen»: «βρίσκω», «γνωρίζω», «βλέπω».[2] Τα ίδια έγραφε και o Vischer, / o Fiedler, o Göller, o Schmarsow. Μέσα από την «συμπάθεια», την «εναίσθηση» και την «εποπτεία» είναι που ο άνθρωπος ενώνεται με τον κόσμο, με το σύμπαν, με το Θείο.[3] Η κατανόηση του κόσμου προκύπτει από την «όξυνση της όρασης». Τότε ήταν που ο Πικιώνης είχε δει και εκείνα τα έργα του Σεζάν. Ήταν μια αποκάλυψη. Αυτό ήθελε να κάνει και αυτός. Να ασκήσει την όρασή του, να ξαναμάθει να βλέπει.[4] Αυτή η αναζήτηση ήταν που τον έκανε να εγκαταλείψει το Μόναχο και να πάει στο Παρίσι.[5] Εκεί στο Παρίσι ξανασυνάντησε τον ντε Κίρικο ο οποίος του έλεγε για την δύναμη του αρχιτέκτονα και του γεωμέτρη. «Πρέπει να βλέπουμε με το μέσα βλέμμα, με το τρίτο μάτι» του έλεγε. «Τότε μόνο θα δούμε αυτό που δεν φαίνεται, τότε θα γίνουμε προφήτες». Μιλάγανε για τον Καρτέσιο και τους «θεωρούς» του, τους «intueri».. Ανέφεραν τους Γάλλους γεωμέτρες του 18ου αιώνα. Τον Girard Desargues και τον μαθητή του Abraham Bosse. Αυτοί είχαν ανακαλύψει το μυστικό. Αυτό το μυστικό έπρεπε να ξαναβρούν.
Σκηνή δεύτερη

Καλοκαίρι του 1929. Ο Άγγελος Σικελιανός περπατάει δίπλα στον Δημήτρη Πικιώνη κάπου στην Κηφισιά. «Το έχω αποφασίσει» του λέει. «Το Δελφικό Κέντρο πρέπει να σχεδιαστεί από έναν Έλληνα». Εσύ θα είσαι αυτός. Θα είναι ένα Κέντρο το οποίο θα προβάλλει σε όλον τον κόσμο τις αρχές της χαμένης Δωρικής ή Απολλώνιας Επιστήμης. Τις αρχές της ακτινοβολίας, της Ευρυθμίας, της Πειθαρχίας, της Απλότητας. Τώρα είναι ώριμη η στιγμή να γίνει ένα τέτοιο πνευματικό κέντρο εδώ, στο κέντρο του κόσμου. Το έκανε ο Tagor με τη Visva Bharati στη Βεγγάλη, το έκανε ο Lubicz με τη Suhalia στη Γενεύη, το έκανε ο Steiner με το Goetheanum στο Dornach. Ήρθε ο καιρός να γίνει κάτι αντίστοιχο και στους Δελφούς. Ώρες συζητούσε ο Πικιώνης με τον Σικελιανό για τις θεωρίες των αρμονικών χαράξεων του Hambidge και του Mössel, για τους αρχαίους ναούς και τις αρχές της ξεχασμένης ρυθμικής Γεωμετρίας. Μαζί σχολιάζανε το έργο του Cantor, του Planck, του Einstein, του Schrödinger, του Heisenberg, του Broglie και διαπιστώνανε ότι όλη η Φυσική και Μαθηματική Επιστήμη, επέστρεφε προς το αιώνιο πνευματικό περιεχόμενο του Πυθαγορισμού.[6] Ο Σικελιανός είναι ενθουσιασμένος με το όραμά του: Το Δελφικό Κέντρο θα εγκαινιαστεί με μία παγκόσμια καλλιτεχνική έκθεση οργανωμένη από τον Le Corbusier![7] Ο Σικελιανός και ο Πικιώνης θα είναι οι δύο Μύστες. Όπως οι μύστες του Schuré έτσι και αυτοί θα διδάξουν την τεχνική της ενόρασης. Την αντίληψη της πυθαγόρειας αρμονίας που οδηγεί απευθείας στο άρρητο.[8] Σκηνή τρίτη

Χειμώνας του 1936. Ο Πικιώνης στο σπίτι του, κάθεται σε ένα τραπέζι. Μπροστά του έχει ακουμπήσει ένα βάζο, ένα ποτήρι, ένα τασάκι, ένα κουτί τσιγάρα και ένα κουτί σπίρτα.[9] Τα πιάνει, τα μετακινεί. Λίγο πιο πάνω, λίγο πιο κάτω, δεξιότερα, αριστερότερα. Τα αφήνει. Ρίχνει μια ματιά. Πιο κοντά. Ξανακοιτάει. Δεν το πιστεύει. Ώστε είναι αλήθεια! Η θεωρία του μαθητή του ισχύει. Η περίφημη θεωρία του Δοξιάδη βγαίνει αληθινή! Ήταν κάτι που ήλπιζε, που ήθελε αλλά για το οποίο ποτέ δεν ήταν σίγουρος. Ώστε αυτό είχε δει ο Renan, όταν προσεύχονταν πάνω στην Ακρόπολη το 1865. Σε αυτό αναφέρονταν ο Le Corbusier όταν έγραφε για τα «μάτια που δεν βλέπουν».[10] Ένα θέαμα που του προκάλεσε σοκ και συντριβή. Αυτό εννοούσε ο Mendelsohn όταν έλεγε στον Πικιώνη με σιγανή φωνή - εκεί πάνω στον ιερό βράχο - ότι έπρεπε κανείς να ανοίξει τα μάτια του και να δει! Να δει πίσω από αυτό που φαίνεται, να διαβάσει το κρυμμένο νόημα, να βιώσει τη μαγεία των πραγμάτων. Αυτό ήταν το μυστικό λοιπόν και το είχε βρει ένας μαθητής του, ο Δοξιάδης! Η «νέα όραση» που απλώνεται σαν δίχτυ πάνω στα πράγματα. Ένα αόρατο δίκτυο οπτικών ακτίνων που διατρέχουν τον χώρο, αγγίζουν τα αντικείμενα, κινητοποιούν τα σχήματα και τα χρώματα συγχρονίζοντάς τα με τον εσωτερικό παλμό. Πριν λίγα χρόνια ήταν που μαζί μαθητής και δάσκαλος περπατούσανε στα Τουρκοβούνια. Ο Πικιώνης του μίλαγε για τους αιώνιους νόμους της γεωμετρίας. Για τον Ησίοδο, τον Λουκιανό, τον Φιλόλαο, τους Πυθαγόρειους. Αλλά και για τον Ευκλείδη, τον Πτολεμαίο, τον Βιτρούβιο, τον Λεονάρντο. Στους περιπάτους που κάνανε μαζί σχολίαζαν τα αρμονικά συστήματα του Matila Ghyka. Οι δυο τους αντάλλασσαν απόψεις για τον Choisy και τη θεωρία του για Ακρόπολη αλλά διαπίστωναν ότι κάτι έλειπε, κάτι έμενε να αποκαλυφθεί. Ο Πικιώνης είχε δικαιωθεί. Όλα όσα έγραφε στο 3ο μάτι, για τη νέα όραση, για τη νέα τέχνη τώρα αποκτούν σάρκα και οστά. Ο Δοξιάδης βρήκε τη μαθηματική αρχή του χώρου, την επιστημονική απόδειξη, το κλειδί που είχε για αιώνες χαθεί. Ο Πικιώνης πιστεύει ότι η θεωρία Δοξιάδη μπορεί να είναι γόνιμη ξανά, να παραγει εκ νέου καρπούς. Αρκεί να βρεθεί στα χέρια των κατάλληλων προσώπων. Η θεωρία μπορεί να λειτουργεί ως «άσκηση», ως «λατρεία» και να χρησιμοποιείται ξανά. Χρειάζεται βέβαια αυτός που θα την χειριστεί να είναι πρόσωπο με ιδιαίτερη πνευματική και ψυχική ικανότητα. Αλλιώς κινδυνεύει να ξεπέσει η εφαρμογή της σε μια τυπική και στείρα εφαρμογή κανόνων. Ο Πικιώνης, όπως μας λέει, είχε την ευκαιρία να «ασκηθεί» ώστε να διαπιστώσει προσωπικά την αξία της θεωρίας του Δοξιάδη. Και, απ’ ότι φαίνεται, ήταν ο μόνος που μπόρεσε να το κάνει.
Σκηνή τέταρτη

Άνοιξη του 1955. Ο Δημήτρης Πικιώνης, στον λόφο του Φιλοπάππου, λίγο πάνω από το ναό του Αγίου Δημητρίου. Στο χέρι του κρατάει ένα χαρτάκι όπου έχει σημειώσει μία φράση του Περικλή Γιαννόπουλου: Το κείμενο του Γιαννόπουλου μοιάζει με μια διαθήκη την οποία ο Πικιώνης ξαναφέρνει στην επιφάνεια. Ο Πικιώνης πλέον γνωρίζει για τι μίλαγε ο Περικλής Γιαννόπουλος το 1910. Η ενατένιση της γης, η παρατήρηση του τοπίου, το διάβασμα των αρχιτεκτονικών λεπτομερειών. Ο Πικιώνης έχει πλέον στα χέρια του το σύστημα του Δοξιάδη. Το χρησιμοποίησε πρώτη φορά στο εκθετήριο ειδών λαϊκής τέχνης το 1937. Μετά στο σπίτι της Φρόσως Ευθυμιάδου, στο ξενοδοχείο των Δελφών, στο σπίτι του Ποταμιάνου. Σε κάθε περίπτωση είχε δουλέψει, είχε οδηγήσει σε μία αρμονική σύνθεση. Στου Φιλοπάππου ένα καλά ζυγισμένο σύστημα οπτικών χαράξεων ενώνει μεταξύ τους τα κτήρια με το έδαφος, τα δέντρα, τους λόφους, τη θάλασσα, τα βουνά, την Ακρόπολη.[11] Το «έργο» τελικά όχι μόνο θα «γυριστεί» αλλά και θα κατασκευαστεί πενήντα χρόνια μετά, βασισμένο στο «σενάριο» του Γιαννόπουλου, στην ίδια τοποθεσία (το λόφο του Φιλοπάππου), την ίδια ώρα (όταν ο δύων ήλιος φωτίζει από τη δυτική πλευρά τον Παρθενώνα), χρησιμοποιώντας την ίδια ακριβώς «κάμερα»: το ανθρώπινο μάτι, το τρίτο μάτι. Σε αυτήν την ενόραση αναφέρονταν ο Πικιώνης όταν έκανε τα Αττικά. Μέσα στο αρχαϊκό αττικό τοπίο ανάμεσα στην Ακρόπολη, τη θάλασσα, τα βουνά, ανάμεσα σε ίππους, άρματα, κολώνες και θραύσματα ναών το μάτι ακολουθεί με το βλέμμα του τη δράση. Μέσα στο ποιητικό περιβάλλον των Αττικών, το μάτι εκφράζει μία εσωτερική όραση, την παρουσία ενός άχρονου βλέμματος. Το μάτι, το 3ο μάτι, το μάτι της ενόρασης είναι απαραίτητο ώστε να υπάρχει η μαρτυρία. Το περιβάλλον των Αττικών υπάρχει ακριβώς επειδή υπάρχει μέσα σε αυτό ένα μάτι. Το μάτι δημιουργεί τον χώρο, αφού ο χώρος δεν είναι παρά μια κατασκευή της όρασης, μια αναπαράσταση.
H παραπάνω ιστορία ήταν μία φανταστική ιστορία. Μία ιστορία όμως που βασίστηκε πάνω σε πραγματικά γεγονότα και αναφέρθηκε σε πραγματικά πρόσωπα. Το αν ο Πικιώνης, ακόμα και σήμερα, φαντάζει ως ένας μύθος είναι γιατί η απόσταση που χωρίζει την εποχή μας από την εποχή του έχει διαμορφώσει μία ‘διαφορά’. Αυτή η ιστορική ‘διαφορά’ είναι που δεν μας αφήνει να δούμε καθαρά ποιός ήταν, τι επιθυμούσε και τι τελικά έπραξε. Για τον Ζήσιμο Λορεντζάτο ο Πικιώνης «Έβλεπε παντού στον κόσμο εκείνο που εμείς δεν βλέπουμε». Ίσως αν υπερβούμε αυτήν την ‘ιστορική διαφορά’ να καταφέρουμε να το δούμε και εμείς.

[1] Το 3ο μάτι, τ. 2-3, Νοεμ. - Δεκ., 1935 σ. 39.
[2] Klages, L. Sämtliche Werke. Bonn: Bouvier, 1965-92, τόμος 4, σ. 235-235.
[3] Βλ. το λήμμα «Scheler, Max» στην Encyclopedia of Philosophy, Paul Edwards (επ.), Macmillan, 1967, σ. 302-303.
[4] Αυτή την επανάσταση που ‘φερε στην όραση [… ] αυτήν ήθελα ν’ ασκήσω.
[5] Τρία έργα του Σεζάν, όπου για τη θεωρία του της πλήρωσης της τρίτης διάστασης μέσον του χρώματος ήμουν ήδη θεωρητικά κατατοπισμένος, μ’ έκαναν να εγκαταλείψω το Μόναχο. «Αυτοβιογραφικά σημειώματα». Αναδημοσιευμένο στο Δημήτρης Πικιώνης, Κείμενα, Αθήνα: MIET 1999, σ.28.
[6] Όπ.π..
[7] Σικελιανός, Άγγελος, Η Δελφική Ένωση ένα προανάκρουσμα, Αθήνα 1932, σ. 39. Δεν μπόρεσα να εντοπίσω σε ποιά πιθανή συνάντηση με τον Le Corbusier αναφέρεται ο Σικελιανός. Αν υποθέσουμε ότι αυτή έγινε πριν το ’32 θα είχε ενδιαφέρον να αναζητηθεί το πότε και το που. Πιθανολογώ κάποια στιγμή γύρω στο 1928 που ο Σικελιανός ήταν στο Παρίσι.
[8] Schuré, Ed. Οι μεγάλοι Μύσται, Αθήνα: Κάκτος, 1981. σ. 258-260.
[9] Αναφέρεται από τον Δ. Αντωνακάκη στο Dimitris Pikionis Architect 1886-1968, A sentimental Topography, Λονδίνο: ΑΑ, 1989.
[10] Στο Le Corbusier-Saugnier Vers une architecture, Paris: Crès, 1923. (ελλ. μετάφραση Π. Τουρνικιώτη στο Για μια αρχιτεκτονική, Αθήνα: Εκκρεμές 2004).
[11] Σύμφωνα με τον Αλέξανδρο Παπαγεωργίου την εποχή εκείνη ακόμα ο Πικιώνης αναφέρονταν σε αρχαίους συγγραφείς καθώς και στον Choisy για τη σχέση κτισμένου περιβάλλοντος και τοπίου. Βλ. Δημήτρη Πικιώνη, Έργα Ακροπόλεως, επιμ. Αγνή Πικιώνη, Αθήνα: Ίνδικτος, 2001. σ. 24. Η παραπάνω είναι η διάλεξη που έδωσα στο πλαίσιο του συνεδρίου 'Ο Πικιώνης σήμερα" που έγινε στις 5-6 Φλεβάρη στο Μουσείο Μπενάκη.

ΑΘΗΝΑ Χ 4

Η πρόταση μας αναφέρεται σε μία εφικτή Oυτοπία. Αυτός ο αντιφατικός όρος περιγράφει την θέση μας υπέρ ενός ακραία πραγματιστικού αρχιτεκτονικού σχεδιασμού ο οποίος θα μπορέσει να συμβάλλει πρακτικά και άμεσα στην υλοποίηση ενός νέου μοντέλου οικολογικής πόλης. Θεωρούμε ότι ο αρχιτέκτονας, ειδικά στην παρούσα περίοδο, θα πρέπει να συμμετέχει από τη μεριά του, ως ένας ακόμα ειδικός, στην επιτάχυνση της συλλογικής προσπάθειας για τη εδραίωση μιας νέας κατάστασης στην πόλη. Η αλλαγή του κτισμένου και άκτιστου χώρου προς αυτήν την κατεύθυνση συμβαίνει ήδη και ο αρχιτέκτονας δεν μπορεί να μένει αμέτοχος αλλά θα πρέπει να καταθέσει τις προτάσεις του ώστε η πόλη να ενσωματώσει τα νέα δεδομένα με τον καλύτερο δυνατό τρόπο. Το θέμα είναι επιτακτικό και ο χρόνος είναι πολύτιμος. Χρειάζονται άμεσες, ρεαλιστικές λύσεις οι οποίες να λαμβάνουν υπόψη τους ένα διαφορετικό οικονομικό - παραγωγικό μοντέλο, να επενδύουν στην τεχνολογική καινοτομία και να μπορούν να οδηγήσουν δυνητικά σε μία νέα βιώσιμη χωρική συνθήκη.

ΚΑΤΑΓΡΑΦΗ Η παραγωγή του χώρου στην Αθήνα μέσω της κατασκευής της πολυκατοικίας είναι ένα πρωτότυπο σε παγκόσμιο επίπεδο πολεοδομικό όσο και κοινωνικοοικονομικό φαινόμενο. Η μικρή κλίμακα που βασίζεται στην μικροϊδιοκτησία της γης, η λογική της αντιπαροχής, η χρησιμοποίηση τοπικών εργολάβων και συνεργείων, ο μικρός βαθμός δανεισμού από χρηματοπιστωτικούς οργανισμούς, το πολύ μεγάλο ποσοστό ιδιοκατοίκησης κ.α. είναι κάποια από τα χαρακτηριστικά που περιγράφουν ένα σύστημα παραγωγής χώρου με έντονη κοινωνική και δημοκρατική διάσταση. Αν και αυτά τα χαρακτηριστικά τείνουν να αποδυναμωθούν τα τελευταία χρόνια με όλο και μεγαλύτερες εταιρείες να εμπλέκονται στην παραγωγή της κατοικίας – κάτι που αποτελεί κανόνα στο εξωτερικό – ωστόσο, ακόμα, η ελληνική πολυκατοικία αποτελεί την χωρική έκφραση μιας τοπικής – θετικής για εμάς - ιδιαιτερότητας. Αν οι αρχιτέκτονες κοιτούν περιφρονητικά την ελληνική πολυκατοικία προσπαθώντας να εκσυγχρονίσουν την όψη της και οι κάτοικοι θεωρούν ότι είναι καταδικασμένοι να ζουν σε μία τσιμεντούπολη η πρότασή μας είναι μία συνάντηση των μεν με τους δε ώστε να εκφραστούν ο δεύτεροι και να δημιουργήσουν οι πρώτοι νομιμοποιώντας αυτό που αποτελεί το σώμα της ελληνικής πόλης. Έτσι η πρότασή μας ξεκινάει με βάση την πολυκατοικία αφήνοντας την σε πρώτη φάση όπως έχει, χωρίς να αναζητούμε τρόπους ωραιοποίησής της, αλλά σκεπτόμενοι πως μπορούμε να δώσουμε προστιθέμενη αξία σε ένα περιβάλλον το οποίο έχει ήδη διαμορφωθεί. Αυτή η άποψη βασίζεται σε μία πρώτη πραγματιστική παραδοχή η οποία λέει ότι το κόστος (οικονομικό και κοινωνικό) για να αλλάξει η Αθήνα είναι πολύ μεγάλο και στην παρούσα φάση ούτε ο δημόσιος ούτε ο ιδιωτικός τομέας μπορούν να επενδύσουν σε μία συνολική αναβάθμιση της πόλης. Το μόνο που μπορεί να κάνει το δημόσιο είναι μικρές τοπικές παρεμβάσεις στην πόλη ενώ οι ιδιώτες φαίνονται απρόθυμοι να συμμετέχουν οικονομικά στην αναβάθμιση του περιβάλλοντος χωρίς κάποιο άμεσο οικονομικό όφελος. Η δεύτερη πραγματιστική παραδοχή είναι αυτή που λέει ότι οι μόνες επενδύσεις οι οποίες έχουν στηριχθεί έντονα τόσο από τον δημόσιο όσο και από τον ιδιωτικό τομέα σε εποχή κρίσης είναι όσες έχουν σχέση με την πράσινη ανάπτυξη και ιδιαίτερα με την εγκατάσταση φωτοβολταϊκών συστημάτων. Πράγματι οι αιτήσεις για εγκατάσταση τέτοιων συστημάτων έχουν ξεπεράσει κάθε πρόβλεψη μια και έχει γίνει ευρέως αποδεκτό το αντισταθμιστικό όφελος. Η τρίτη πραγματιστική παραδοχή είναι ότι ο κάτοικος της Αθήνας και της ελληνικής πόλης γενικότερα δεν επενδύει στον δημόσιο χώρο - αφού δεν τον θεωρεί δικό του – ενώ την ίδια στιγμή επενδύει υπέρμετρα (σε χρόνο και χρήμα) στον ιδιωτικό του χώρο. Γι αυτόν τον λόγο οι ακάλυπτοι των πολυκατοικιών ή τα δώματα μένουν ανεκμετάλλευτα, ασυντήρητα και συμβάλλουν σε ένα παθητικό απόθεμα χώρου και ενέργειας μέσα στην πόλη. Η πρόταση αναζητάει να συνθέσει αυτές τις παραδοχές προτείνοντας μία λύση η οποία στηρίζεται στον ρεαλισμό και την καινοτομία ταυτόχρονα μέσα από τη χρήση: Α. Φωτοβολταϊκών στοιχείων. Β. Εκτεταμένης φύτευσης. Γ. «Ιδιωτικοποίησης» των ακαλύπτων χώρων μέσα από κατακόρυφες κινήσεις.

ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ Α. ηλιακό μπαλόνι Ξεκινώντας από την παραδοχή ότι τα δώματα των πολυκατοικιών αποτελούν έναν «κοινόχρηστο» χώρο όπου μόνη του χρήση έχει την τοποθέτηση κεραιών τηλεπικοινωνίας ή ηλιακών συσσωρευτών προτείνουμε την εκτεταμένη χρήση ενός φωτοβολταϊκού στοιχείου (ηλιακό ή φωτοβολταϊκό μπαλόνι) ατρακτοειδούς μορφής και διαστάσεων 2Χ5 μέτρων περίπου. Το στοιχείο αυτό θα αποτελεί μία καινοτόμο κατασκευή. Το ηλιακό μπαλόνι θα είναι ουσιαστικά μία δεξαμενή γεμισμένη με ήλιο ή κάποιο αντίστοιχο αέριο ελαφρύτερο του αέρα οπότε θα μπορεί να ίπταται πάνω από τις πολυκατοικίες. Η πάνω του επιφάνεια θα έχει φωτοβολταϊκά στοιχεία ή και κάτοπτρα. Το στοιχείο αυτό το οποίο έχει το ελάχιστο ενεργειακό αποτύπωμα, δεν προσθέτει βάρος στις οικοδομές, μπορεί να προσφέρει ελεγχόμενη προστασία από τον ήλιο (λειτουργώντας σαν τέντα) ενώ στα συρματόσχοινα στήριξής του μπορούν να αναπτυχθούν αναρριχητικά φυτά. Η τοποθέτησή του γίνεται πολύ απλή και άμεση. Μπαλόνια τέτοιου είδους έχουν κατασκευαστεί και λειτουργούν πιλοτικά σε διάφορες περιοχές του πλανήτη.

Η κάθε πολυκατοικία θα μπορεί να προμηθεύεται αυτό το στοιχείο από την ελληνική εταιρεία που το παράγει (υπάρχουν ήδη ελληνικές εταιρείες παραγωγής φωτοβολταϊκών στοιχείων) και να το αποπληρώνει μέσα από το περίσσευμα ενέργειας το οποίο παράγει έχοντας παράλληλα και ένα λογικό ποσοστό κέρδους(κάτι που γίνεται και τώρα με τα πράσινα δάνεια). Το κέρδος αυτό θα αξιοποιείται για την συντήρηση και ανακαίνιση της πολυκατοικίας αλλά και την ανακαίνιση των ακαλύπτων χώρων της. Είναι προφανές πλέον ότι δεν θα χρειάζεται να υπάρχουν ηλιακοί συσσωρευτές ενώ και όποιου είδους κεραίες τηλεπικοινωνίας θα μπορούν να ενσωματωθούν στη νέα κατασκευή.

Η Αθήνα έχει δύο χαρακτηριστικά τα οποία την κάνουν ιδανική για μια τέτοια χρήση. Αφενός η έντονη ηλιοφάνειά της τις περισσότερες μέρες του έτους και αφετέρου το γεγονός ότι οι πολυκατοικίες της έχουν, λόγω ΓΟΚ, ένα περιορισμένο μέγιστο ύψος. Έτσι, η εκτεταμένη χρήση αυτού του στοιχείου στην πόλη μπορεί να δώσει μία τελείως διαφορετική εικόνα όπου πάνω από το «χαλί» των πολυκατοικιών της Αθήνας εξαπλώνεται μία φωτοβολταϊκή επιδερμίδα. Ένας λεπτός φλοιός ο οποίος παίρνει ενέργεια από τον ήλιο και τροφοδοτεί την πόλη. Έτσι η πόλη πρακτικά και μεταφορικά μπορεί να γίνει μία ηλιακή πόλη.

«Το 2020 η Αθήνα θα μπορούσε να είναι μία αυτόνομη ενεργειακά πόλη, ένα παγκόσμιο παράδειγμα καινοτομίας και ανάπτυξης. Η expo του 2020 θα μπορούσε να γίνει στην Αθήνα, για την Αθήνα. Την ηλιακή πόλη.»

Β. σκάλα επικοινωνίας του ά ορόφου με τον ακάλυπτο Δεν πιστεύουμε στην αποτελεσματικότητα της σύνδεσης των ακαλύπτων με τον δημόσιο χώρο αφού θεωρούμε ότι η κίνηση αυτή θα συμβάλλει στην περαιτέρω υποβάθμισή τους. Προτείνουμε μία επιθετική και άμεση παρέμβαση η οποία θα κάνει τους ακαλύπτους περισσότερο ζωντανούς χώρους. Αυτό θα γίνει μόνο με άμεση σύνδεση των ακαλύπτων με τα διαμερίσματα των πρώτων ορόφων των κατοικιών. Ξεκινώντας από την παραδοχή ότι οι ακάλυπτοι των πολυκατοικιών μένουν ανεκμετάλλευτοι επειδή δεν είναι οικοιοποιήσιμοι από τους κατοίκους προτείνουμε την άρση του κατακερματισμού τους και τη σύνδεσή τους με σκάλες με τους πρώτους ορόφους των πολυκατοικιών. Έτσι οι τοίχοι οι οποίοι χωρίζουν τις ιδιοκτησίες αφαιρούνται και τα διαμερίσματα του ά ορόφου αποκτούν άμεση πρόσβαση με τον κοινό πλέον ακάλυπτο χώρο. Με αυτόν τον τρόπο τα διαμερίσματα του α’ ορόφου αποκτούν προστιθέμενη αξία χρησιμοποιώντας ένα μέρος του ακαλύπτου ως επέκταση της κατοικίας και τον οικοιοποιούνται (τον κάνουν και αυτόν σπίτι δηλαδή) μέσα από λειτουργίες και έπιπλα ιδιωτικής χρήσης. Οι σκάλες οι οποίες σχεδιάζονται για αυτή τη σύνδεση είναι κυκλικές (διαμέτρου 2 μέτρων), μεταλλικές και προκατασκευασμένες ώστε να μπορούν εύκολα να προσαρμοστούν στον εκάστοτε χώρο χωρίς να καταλαμβάνουν πολλά τετραγωνικά χώρου. Η κάθε πολυκατοικία θα μπορεί να προμηθεύεται αυτό το στοιχείο από την ελληνική εταιρία που το παράγει και να το αποπληρώνει μέσα από το κέρδος από την ενέργεια που παράγει από τα ηλιακά μπαλόνια.

«Ο ακάλυπτος μπορεί να γίνει ένας προσβάσιμος και φιλικός χώρος. Οι κάτοικοι μπορούν να τον οικοιοποιηθούν (να τον κάνουν και αυτόν σπίτι δηλαδή). Αρκεί μια άμεση σύνδεση με τα διαμερίσματα του ά ορόφου.»

Γ. άλλες επεμβάσεις Σε επίπεδο αστικού σχεδιασμού προτείνουμε την απομάκρυνση όλων των αυτοκινήτων από τον «σταυρό» των οικοδομικών τετραγώνων και την πεζοδρόμησή του. Η πεζοδρόμηση του «σταυρού» καθώς και των ακαλύπτων προτείνουμε να γίνει με κυβόλιθους 20Χ20 εκατοστών από σκυρόδεμα οι οποίοι να έχουν ανάμεσά τους αρμούς 5-6 εκατοστών. Οι αρμοί αυτό μπορούν να γεμιστούν με χώμα ώστε να αφεθούν να φυτρώσουν και να δώσουν ένα χαμηλό επίπεδο βλάστησης. Με αυτόν τον τρόπο θα έχουμε «πράσινους» δρόμους πάνω στους οποίους όμως θα μπορεί να κινηθεί ένα όχημα για να βγει από έναν ιδιωτικό χώρο στάθμευσης ή να περπατήσει με άνεση ο πεζός.

Προτείνουμε επιπλέον την ενδυνάμωση της τάσης για φύτευση των μπαλκονιών και των ακαλύπτων με στόχο να αυξηθεί όσο γίνεται το ποσοστό πράσινου στα οικοδομικά τετράγωνα και κατ’ επέκταση να βελτιωθεί το μικροκλίμα και η κατανάλωση ενέργειας από τις οικοδομές. Η κάθε πολυκατοικία θα μπορεί να επενδύει στην κατασκευή των πεζόδρομων αυτών μέσα από κεφάλαια από την ενέργεια που παράγει από τα ηλιακά μπαλόνια. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ Η πρόταση στηρίζεται σε τρεις άξονες: Α. Την ευρεία χρήση ενός καινοτόμου στοιχείου φωτοβολταϊκής ενέργειας. Β. Την οικοιοποίηση των ακαλύπτων των πολυκατοικιών από τους κατοίκους. Γ. Την ενδυνάμωση της φύτευσης των δρόμων και των υπαίθριων χώρων των πολυκατοικιών. Αυτά τα τρία στοιχεία σε συνδυασμό με την προτεινόμενη από την ΕΑΧΑ ενοποίηση του «σταυρού» των οικοδομικών τετραγώνων και των ακαλύπτων μπορούν να οδηγήσουν πολλαπλασιαστικά στην αλλαγή της προστιθέμενης αξίας της περιοχής και της πόλης γενικότερα. Το ΑθήναΧ4 θα πετύχει μόνο αν γίνει ΑθήναΧ4Χν. Η δημιουργία ενός νέου αναπτυξιακού μοχλού με την αξιοποίηση ελληνικών εταιριών, η επένδυση στην καινοτομία και στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, η διασφάλιση της ενεργειακής αυτονομίας και της οικονομικής βιωσιμότητας της πόλης, η δυναμική συμμετοχή της κοινωνίας στο νέο μοντέλο ανάπτυξης είναι οι βασικοί άξονες της πρότασης.

Η ανεξέλεγκτη αναπαραγωγή αυτών των μεμονωμένων στοιχείων (του ηλιακού μπαλονιού) και της σκάλας ακολουθεί την ανεξέλεγκτη αναπαραγωγή της αθηναϊκής πολυκατοικίας. Ο εξορθολογισμός, η οικονομία και η τυποποίηση ως αιτήματα του μοντερνισμού αντικατοπτρίζονται στην επ’ άπειρον επανάληψη της πολυκατοικίας η οποία διαμόρφωσε τα τελευταία 60 χρόνια την ελληνική πόλη. Το νέο μοντέλο ανάπτυξης βασίζεται πάλι στην επανάληψη ίδιων στοιχείων με στόχο την βιωσιμότητα της πόλης στη νέα εποχή που έρχεται.

«Φαίνεται ότι στη σύγχρονη εποχή η έμφυτη τάση του Ουτοπιστή είναι παρεμφερής με την έμφυτη τάση του εφευρέτη, ενώ απαραίτητη προϋπόθεση της είναι ο συνδυασμός της αναγνώρισης ενός προβλήματος που πρόκειται να επιλυθεί και της εφευρετικότητας που απαιτείται για να προταθούν και να ελεγχθούν οι διάφορες λύσεις.»

Η παραπάνω φράση του Fredrik Jameson επαναφέρει το αίτημα για ένα νέο κοινωνικό όραμα, μία Ουτοπία η οποία θα βασίζεται στη ορθολογική αναγνώριση των προβλημάτων και στην σημασία της καινοτομίας για μία ρεαλιστική αντιμετώπιση των προβλημάτων. Μία τέτοια θέση προσυπογράφει με εμφατικό τρόπο και η δική μας πρόταση.

«Ο αρχιτέκτονας αν συνειδητοποιήσει το επείγον της σημερινής κατάστασης μπορεί να παίξει τον ρόλο ενός τέτοιου Ουτοπιστή ο οποίος δεν οραματίζεται το ευκταίο αλλά σχεδιάζει το εφικτό.»

Ο Πικιώνης σήμερα

Συμπόσιο για τον Δημήτρη Πικιώνη και το έργο του.

Μουσείο Μπενάκη στην οδό Πειραιώς.
Σάββατο 5 Φλεβάρη/Κυριακή 6 Φλεβάρη 2011

*Μετά από μια αλλαγή στο πρόγραμμα, η διάλεξή μου θα γίνει την Κυριακή το πρωί στις 11.15.

ΔΟΜΕΣ 09/10

Στο παρόν τεύχος του περιοδικού υπάρχει και το άρθρο μου "Πίσω από το ορατό".


Σημείωμα των επιμελητών
Για την πρόσφατη ελληνική αρχιτεκτονική ο Δημήτρης Πικιώνης συνιστά ένα είδος ιδιότυπης αφετηρίας.Πίσω από τη εύληπτη εικονογραφία ή τη δημοφιλή διακοσμητική επιφάνεια των έργων και την εκ πρώτης όψεως οικεία παραδοσιακή αναφορά των κειμένων του, συγκρότησε στη δεκαετία του 1950 την αρχιτεκτονική εκδοχή της 'ελληνικότητας' ως κατ΄ουσίαν αχρονική και διαπολιτισμική εμπειρία. Στο έργο του μπορεί κανείς να ανιχνεύσει πλήθος ιδεών, που ενυπάρχουν είτε ανεπτυγμένες, είτε ως υπαινιγμοί, και πλήθος μορφών που συνειρμικά μόνον έχει νόημα να αναγνωσθούν. Σε χρόνο ανύποπτο επεξέτεινε τα όρια της αρχιτεκτονικής δημιουργώντας δημόσιους χώρους, που μπορούν πια, υπό το φώς μεταγενέστερων εξελίξεων στην τέχνη, να αναγνωρισθούν ως τοπία, μόνιμες installations ή καλλιτεχνικά περιβάλλοντα, όλα τόποι ατομικής πρόσληψης, αν και συλλογικής χρήσης.Υπήρξε, όπως μαρτυρεί ο Γ. Τσαρούχης, ‘ο πρώτος αρχιτέκτων στην Ελλάδα που είχε το θάρρος να διακηρύξει ότι η Αρχιτεκτονική είναι Τέχνη και Ποίησις’. Κατά τον Δ. Αντωνακάκη, ‘το καινούργιο ποιοτικό λεξιλόγιο που εισήγαγε δεν ήταν απλά μια άλλη λογική, αλλά ήταν μια επανάσταση απέναντι στην αδιαφορία γι’ αυτό που χτίζεται και για τον λόγο που χτίζεται’. [...] Η ύλη του παρόντος τεύχους, εξ ολοκλήρου αφιερωμένου στον Πικιώνη, εκκινεί ακριβώς από τα έργα της Ακροπόλεως, ένα τοπίο συναισθημάτων, παραγόμενων σε ποικίλα επίπεδα, για να προχωρήσει στη συνέχεια προς το γενικό. Περιλαμβάνονται οπτικά τεκμήρια και παλαιότερα και νεώτερα κριτικά κείμενα για το έργο και τον άνθρωπο και ερμηνευτικά σχέδια των έργων. Οι περίοδοι κρίσης, όπως η σημερινή, αποτελούσαν πάντοτε αφετηρία επιστροφής στις απαρχές. Η επιστροφή δεν δηλώνει κατ΄ανάγκην νοσταλγία ή ανασφάλεια, ούτε οι απαρχές παραμένουν σταθερά οι ίδιες. Η σύγχρονη ελληνική αρχιτεκτονική ούτως ή άλλως προσλαμβάνεται από το διεθνές ειδικευμένο κοινό αποκλειστικά μέσα από τοπρίσμα της αχρονίας και της διαπολιτισμικότητας, όπως εν πολλοίς καθόρισε ο Δημήτρης Πικιώνης. Αυτά τα δύο στοιχεία αναμένονται και αναζητούνται από κάθε δυτικό παρατηρητή, όχι η όποια νεωτερική ανταπόκριση. Γι’ αυτό ‘το έργο του Πικιώνη [...] είναι μια αφορμή για να μιλήσουμε για την ελληνική αρχιτεκτονική, να σταθμίσουμε τις δυνατότητες και τις αδυναμίες της, να προβάλουμε τη φυσιογνωμία της μέσα από τη δική του’.

Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ

Α
Στο CIAM του 1933, συμμετείχε και ένα πρόσωπο το οποίο δεν ήταν αρχιτέκτονας. Ή μάλλον μόνο ένα πρόσωπο το οποίο δεν ήταν αρχιτέκτονας. Ήταν ο Otto Neurath. Όπως αναφέρεται στα πρακτικά του συνεδρίου αποφασίστηκε η σύσταση δύο κατηγοριών μελών των CIAM: α) οι συνεργάτες (βασικά αρχιτέκτονες και σπουδαστές αρχιτεκτονικής) και β) ειδικοί μη αρχιτέκτονες που συμμετέχουν ως τακτικά μέλη. Πρώτο τέτοιο μέλος-ειδικός μη αρχιτέκτονας αναγνωρίζεται ο Neurath. Ο Neurath ως ειδικός επιστήμονας θα συνεργάζονταν με μία μόνιμη επιτροπή Στατιστικής των CIAM με σκοπό τη συγκέντρωση και επεξεργασία δεδομένων και πληροφοριών τα οποία θα αφορούσαν μερικές από τις γνωστότερες πόλεις του δυτικού κόσμου. Η διάλεξη του Neurath έγινε στα γαλλικά, στην αίθουσα τελετών του ΕΜΠ (κτήριο Καυταντζόγλου) στις 4 Αυγούστου 1933 και δημοσιεύτηκε στα Τεχνικά Χρονικά λίγους μήνες μετά. Ο τίτλος της διάλεξης του Neurath, ο οποίος στο άρθρο των Τεχνικών Χρονικών αναφέρονταν λανθασμένα ως Dr. J. Neurath, ήταν: «Μία πρότασις περί εφαρμογής της βιενναίας μεθόδου συμβολισμού εις την πολεοδομίαν και την κατανομήν γηπέδων». Στο κείμενό του ο Νeurath παρουσίασε γραφιστικές παραστάσεις που αφορούσαν δεδομένα σχετικά με την βιομηχανία, την εργασία, την παραγωγή κ.α. Δεδομένα που θα μπορούσαν να φανούν χρήσιμα - ως εργαλεία ανάλυσης και μελέτης - σε έναν αρχιτέκτονα ή έναν πολεοδόμο.
Β
Ποιος ήταν όμως ο Neurath; Ο Neurath γεννήθηκε στη Βιέννη το 1882, ήταν οικονομολόγος και κοινωνικός επιστήμονας, ενώ είχε σπουδάσει επίσης μαθηματικά και φυσική. Είναι γνωστός ως ένα από τα βασικά μέλη του «Κύκλου της Βιέννης». Ο «Κύκλος της Βιέννης» ήταν ουσιαστικά μια ομάδα φιλοσόφων στη Βιέννη του 1920 οι οποίοι ήθελαν να αναθεωρήσουν την φιλοσοφική παράδοση μέσα από τις εξελίξεις στις θετικές επιστήμες της εποχής τους. Όσον αφορά τις επιρροές του «Κύκλου της Βιέννης» ανάμεσα σε αυτές συναντά κανείς φιλοσόφους όπως ο Hume, ο Leibniz, ο Wittgenstein, επιστήμονες όπως ο Poincaré, ο Boltzmann και ο Einstein και κοινωνιολόγους από τον Mill μέχρι και τον Marx. Το 1929, ο Neurath μαζί με τους Hahn, και Carnap, δημοσίευσαν τη διακήρυξη του «Κύκλου της Βιέννης» με τίτλο Η επιστημονική Κοσμοαντίληψη. Γενικά θα λέγαμε ότι οι λογικοί θετικιστές (έτσι ονομάστηκαν αργότερα τα μέλη του Κύκλου) είχαν ως πρότυπο της φυσικές επιστήμες, τη λογική και τα μαθηματικά και προσδοκούσαν ότι εφαρμόζοντας τις μεθόδους τους θα μπορούσαν να επιτύχουν στη φιλοσοφία την απλότητα, τη σαφήνεια, την ακρίβεια και τη βεβαιότητα που έχουν οι επιστήμες αυτές. Όπως ανέφεραν στο κείμενό τους:
"Η επιστημονική κοσμοαντίληψη χαρακτηρίζεται από την εφαρμογή μιας συγκεκριμένης μεθόδου, δηλαδή της λογικής ανάλυσης."
Από το 1921 ο Neurath συμμετείχε και στην ίδρυση του συνεταιριστικού οργανισμού κατοικίας της Βιέννης, ο οποίος θα ήταν υπεύθυνος για την οργάνωση, τον σχεδιασμό και την κατασκευή οικιστικών συγκροτημάτων. Συγκροτημάτων όπως το Karl Marx Hof. Το 1923 ο Neurath εξέλιξε τη δουλειά που έκανε κατά τη διάρκεια του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου πάνω στη χρήση οπτικών πληροφοριών και ανέπτυξε την λεγόμενη «Βιενναία μέθοδο». Μία μέθοδο γραφιστικής απόδοσης της πληροφορίας, ένα σύστημα οπτικοποίησης στατιστικών δεδομένων, αυτό που αργότερα θα ονομαστεί ISOTYPE. Εκείνη την περίοδο θα του ανατεθεί και η σύνταξη ενός Άτλαντα ο οποίος θα περιλαμβάνει γενικές πληροφορίες για διάφορα κοινωνικά και οικονομικά θέματα. Μέσα από τη δημιουργία αυτού του Άτλαντα ο Neurath και οι συνεργάτες του είχαν την ευκαιρία να εξελίξουν την «Βιενναία μέθοδο», να την τυποποιήσουν και να την κάνουν ευρύτερα γνωστή. Έτσι, το σύστημα ISOTYPE σύντομα έγινε διεθνώς διάσημο. Από το 1930 έως το 1934 ο Neurath και η ομάδα του ταξίδεψαν πολλές φορές και στη Μόσχα όπου είχαν έναν εκπαιδευτικό και συμβουλευτικό ρόλο στο IZOSTAT (ИЗОСТАТ), έναν σοβιετικό οργανισμό κοινωνικών και στατιστικών μελετών.
Γ
Συνοψίζοντας, θα λέγαμε ότι το πρόγραμμα των λογικών θετικιστών στηρίζεται στην πίστη για τις δυνατότητες που έχει η επιστήμη, τη σαφήνεια, την ακρίβεια και την καθαρότητά της. Ένα πρόγραμμα το οποίο χαρακτηρίζεται από την έμφαση που δίνει σε αυτό που ένας σύγχρονος σχολιαστής, ο Peter Galison, ονόμασε «διαφανή κατασκευή» (transparent construction). Το τί σημαίνει αυτό φαίνεται πιο παραστατικά από τον συσχετισμό που έκανε ο Galison μεταξύ των λογικών θετικιστών και του μοντερνισμού στην αρχιτεκτονική όπως εκφράστηκε από το Bauhaus. Αυτή η νέα προσέγγιση την οποία προέβαλλε το Bauhaus αντανακλάται άλλωστε στην σαφή δομή και τη διαφανή κατασκευή του κτηρίου στο Dessau. Ένα εμβληματικό κτήριο στα εγκαίνια του οποίου το 1926 θα μιλήσει – όπως επισημαίνει ο Galison – ο Feigl, ενώ σε άλλες περιστάσεις θα προσκληθούν για να δώσουν διαλέξεις ο Neurath, ο Carnap, ο Frank και ο Reichenbach ακριβώς γιατί και οι δύο πλευρές θεωρούσαν ότι τους ένωναν κοινοί στόχοι. Αλλά και τα ίδια τα διαγράμματα του Neurath δεν μπορούν παρά να μας φέρουν στο μυαλό τα διαγράμματα του Neufert, του βασικού συνεργάτη του Gropius, του αρχιτέκτονα που σχεδίασε ουσιαστικά το κτήριο στο Dessau. Τα ανθρωπάκια του Neurath και τα ανθρωπάκια του Neufert είναι εκεί για να μας θυμίζουν ότι το μέτρο είναι ο άνθρωπος. Αυτός καθορίζει με απόλυτο τρόπο, τα μεγέθη, τις διαστάσεις, τη λειτουργία της αρχιτεκτονικής. Ο άνθρωπος ως μέτρο, ορίζει αυτό που μετριέται άρα αυτό που μπορεί να σχεδιαστεί. Ορίζει μία επιστημονική μέθοδο σχεδιασμού , μία μέθοδο απλή, σαφή, αντικειμενική για όλους.
Δ
Κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου ο Κωνσταντίνος Δοξιάδης μαζί με συνεργάτες του αρχίζουν το μεγάλο έργο της καταγραφής των καταστροφών και ζημιών του πολέμου, συγκεντρώνοντας κάθε είδους στοιχεία και συντάσσοντας στατιστικούς χάρτες, πίνακες, διαγράμματα. Το 1946, μετά την απελευθέρωση, ο Δοξιάδης οργανώνει μία έκθεση για τις καταστροφές της Ελλάδας στον Πόλεμο. Η έκθεση, όπως και η τετράγλωσση έκδοση που τη συνοδεύει, με τίτλο Αι θυσίαι της Ελλάδος στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο είναι γεμάτη με έγχρωμους πίνακες και διαγράμματα, εικόνες οι οποίες ακολουθούν πιστά την λογική του ISOTYPE του Neurath. Άλλωστε, ο Δοξιάδης γνώριζε τη δουλειά του Neurath αφού είχε παρακολουθήσει ως φοιτητής στο ΕΜΠ το CIAM του '33 όπου ο Neurath είχε παρουσιάσει τη μέθοδό του. Σε μια τέτοια εποχή ο Κωνσταντίνος Δοξιάδης, ο οποίος ήταν πραγματιστής και ενδιαφέρονταν κυρίως για τα δεδομένα, τις συνθήκες και τα αποτελέσματα βασίστηκε στις επιστημονικές μεθόδους του Neurath για να καταγράψει την κατάσταση της Ελλάδας μετά τον πόλεμο ώστε να μπορέσει να την κατανοήσει και να παρέμβει ουσιαστικά προτείνοντας ρεαλιστικές λύσεις σε συγκεκριμένα προβλήματα. Αυτή η προσέγγιση οδήγησε το Δοξιάδη μερικά χρόνια αργότερα να εισάγει την επιστήμη της Οικιστικής (Ekistics). Ο Δοξιάδης είχε τη θεώρηση ότι ένας αρχιτέκτονας για να δημιουργήσει μπορεί ακόμα και να «κατασκευάσει» μια νέα επιστήμη, να ορίσει μια δική του μεθοδολογία για να δώσει λύσεις σε σύνθετα προβλήματα, έχοντας την πεποίθηση ότι η επιστήμη και η μέθοδος είναι η μόνη λύση για την προσέγγιση θεμάτων σχεδιασμού στη σύγχρονη πόλη. Όπως χαρακτηριστικά έλεγε ο Δοξιάδης:
"Οι αρχιτέκτονες του παρελθόντος ξεκίνησαν ως μάστορες και εξελίχθηκαν σε αρχιμάστορες. Τώρα, οι αρχιμάστορες αυτοί, οι σημερινοί αρχιτέκτονες, οφείλουν να ασχοληθούν με την αρχιτεκτονική με επιστημονικό τρόπο."
Και:
"Ο αρχιτέκτονας πρέπει να γίνει επιστήμονας στην προσέγγισή του. Πρέπει να μάθει την αντικειμενική, επιστημονική μέθοδο του πειραματισμού, της προσπάθειας, της μάθησης, της βελτίωσης, της δουλειάς του, του πειραματισμού εκ νέου, και ούτω καθ΄ εξής."
Σε αυτήν την επιστημονική προσέγγιση του σχεδιασμού η πρώτη διαδικασία ώστε να συγκροτηθεί μία πρόταση δεν είναι κάποιο σκίτσο σε ένα λευκό χαρτί, αλλά η συστηματική συλλογή πληροφοριών (data). Αυτό άλλωστε αποτελεί για τον Δοξιάδη την ουσία της λέξης ιδέα (IDEA : Isolation of Dimensions and Elimination of Αlternatives). Η ιδέα δεν είναι μία έμπνευση, ένα αφηρημένο σκίτσο σε αν λευκό χαρτί, αλλά η καταγραφή των παραμέτρων, η μέτρηση των αντικειμενικών δεδομένων του προβλήματος.
Ε
Σε ένα διάγραμμα του το 1972, λίγο πριν τον θάνατό του, ο Δοξιάδης παρουσιάζει τον «θάνατο της ανθρώπινης πόλης». (http://kostastsiambaos.blogspot.com/2010/11/death-of-city.html). Αυτό που δείχνει το διάγραμμα όμως είναι ένα μαύρο τετράγωνο. Με άλλα λόγια το διάγραμμα δεν δείχνει απολύτως τίποτα, είναι ένα κενό διάγραμμα. Μήπως λοιπόν για τον Δοξιάδη ο θάνατος της πόλης ταυτίζεται με τον θάνατο του διαγράμματος; Μήπως ο θάνατος της πόλης είναι η κατάσταση στην οποία τίποτα δεν μπορεί να καταγραφεί, να αναλυθεί, να μετρηθεί, μία κατάσταση την οποία η επιστήμη δεν μπορεί να προσεγγίσει πιά; Μήπως το μαύρο τετράγωνο μας δείχνει μία νέα συνθήκη από την οποία η ίδια η αρχιτεκτονική επιστήμη απουσιάζει; Μία από τις βασικές αναφορές των λογικών θετικιστών ήταν ο Ludwig Wittgenstein. Ο φιλόσοφος που μίλαγε για την «σκουριά» της γλώσσας από την οποία πρέπει να απαλλαγούμε. Το διάγραμμα του Δοξιάδη φέρνει ξανά τον Wittgenstein στο προσκήνιο. Είναι αυτό το ίδιο το μαύρο τετράγωνο που μας λέει:
"Για όσα δεν μπορεί να μιλάει κανείς, γι' αυτά πρέπει να σωπαίνει."

Athens cds

Τυχαία βρήκα κάποια εξώφυλλα cd που είχα φτιάξει για τη συμμετοχή μας στην έκθεση unbuilt πριν δύο χρόνια. Τα cd είχαν σαν θέμα τις πολυκατοικίες της Αθήνας και πώς αυτές αποτελούν ένα σύγχρονο, εναλλακτικό και δημιουργικό πρώτυπο κατοίκησης και εκφράζουν μία διαφορετική καθημερινότητα. Όπως γράφαμε τότε:

Η παραγωγή του χώρου στην Ελλάδα μέσω της κατασκευής της πολυκατοικίας είναι ένα πρωτότυπο σε παγκόσμιο επίπεδο πολεοδομικό όσο και κοινωνικοοικονομικό φαινόμενο. Η μικρή κλίμακα που βασίζεται στην μικροϊδιοκτησία της γης, η λογική της αντιπαροχής, η χρησιμοποίηση τοπικών εργολάβων και συνεργείων, ο μικρός βαθμός δανεισμού από χρηματοπιστωτικούς οργανισμούς, το πολύ μεγάλο ποσοστό ιδιοκατοίκησης κ.α. είναι κάποια από τα χαρακτηριστικά που περιγράφουν ένα σύστημα παραγωγής χώρου με έντονη κοινωνική και δημοκρατική διάσταση. Αν και αυτά τα χαρακτηριστικά τείνουν να αποδυναμωθούν τα τελευταία χρόνια με όλο και μεγαλύτερες εταιρίες να εμπλέκονται στην παραγωγή της κατοικίας – κάτι που αποτελεί κανόνα στο εξωτερικό – ωστόσο, ακόμα, η ελληνική πολυκατοικία αποτελεί την χωρική έκφραση μιας τοπικής – θετικής - ιδιαιτερότητας. Βασιζόμενοι σε αυτό το γεγονός θεωρούμε ότι η ελληνική πόλη ως άθροισμα πολυκατοικιών είναι το κτιστό και ο,τιδήποτε άλλο είναι το άκτιστο. Αν όμως το άκτιστο δεν επιδιώκει τη σύγκρουση και την διάκριση αλλά τον διάλογο τότε θα πρέπει το αποτέλεσμα να απαντάει σε κάτι υπάρχον και να μην διαφοροποιείται αδιαφορώντας για το υπαρκτό και το βιωμένο. Έτσι η πρότασή μας είναι να ξεκινήσουμε με βάση την ελληνική πολυκατοικία και να δούμε πως μπορεί αυτή να εκφράσει τον ίδιο τον κάτοικό της. Αναζητώντας διαφορετικά σενάρια κατοίκησης, νέες δομές ανάπτυξης, άλλες λογικές χρήσης οδηγούμαστε στην παραγωγή νέων λειτουργιών και μορφών κάνοντας την πολυκατοικία από ένα αδιάφορο κέλυφος ένα εκφραστικό χωρικό πρόσωπο. Και για να το πετύχουμε αυτό βγάζουμε στην επιφάνεια τις ανάγκες και τις επιθυμίες των κατοίκων, ανθρώπων που ζουν σε πολυκατοικίες και επιδιώκουν ή ονειρεύονται το κάτι παραπάνω ή το κάτι διαφορετικό. Αν οι αρχιτέκτονες κοιτούν περιφρονητικά την ελληνική πολυκατοικία προσπαθώντας να εκσυγχρονίσουν την όψη της και οι κάτοικοι θεωρούν ότι είναι καταδικασμένοι να ζουν σε μία τσιμεντούπολη η πρότασή μας είναι μία συνάντηση των μεν με τους δε ώστε να εκφραστούν ο δεύτεροι και να δημιουργήσουν οι πρώτοι νομιμοποιώντας αυτό που αποτελεί το σώμα της ελληνικής πόλης. Η νομιμοποίηση του υποτιμημένου είναι ένα πρώτο βήμα ενάντια σε ένα χωρικό σύμπλεγμα κατωτερότητας που αφορά την ελληνική πόλη. Η λύση αυτού του συμπλέγματος είναι που θα επιτρέψει την συνειδητοποίηση και - ελπίζουμε - την περαιτέρω δράση.

Έκθεση για Πικιώνη στο Μπενάκη

Δημήτρης Πικιώνης 1887- 1968

Η έκθεση παρουσιάζει το μεγαλύτερο μέρος του ζωγραφικού & αρχιτεκτονικού έργου του Δημήτρη Πικιώνη, το οποίο έχει περιέλθει στην κατοχή του Μουσείου Μπενάκη, από την σημαντική δωρεά της οικογένειας Πικιώνη. Στο πρώτο μέρος της έκθεσης παρουσιάζεται το ζωγραφικό του έργο στις ενότητες που ο ίδιος είχε προσδιορίσει: Από τη Φύση, Αναμνήσεις από το Παρίσι, Αρχαία, Βυζαντινά, της Φαντασίας, Λαϊκά. Η ζωγραφική για τον Δημήτρη Πικιώνη αποτελούσε μάλλον προσωπική του υπόθεση και αφορούσε τη δική του καλλιτεχνική πορεία προς την ωρίμανση. Στο δεύτερο μέρος της έκθεσης παρουσιάζεται το σύνολο του αρχιτεκτονικού του έργου, μελέτες του για την αρχιτεκτονική της Ζαγοράς και της Καστοριάς, τμήμα της μελέτης του για την Λαϊκή Αρχιτεκτονική της Χίου, τεύχη του περιοδικού Το 3ο μάτι (στην σύνταξη του οποίου συνεργάστηκαν Νίκος Χατζηκυριάκος-Γκίκας, Στρατής Δούκας, Σπύρος Παπαλουκάς, Σωκράτης Καραντινός, Τάκης Παπατσώνης, Μιχάλης Τόμπρος, Άγγελος Θεοδωρόπουλος) καθώς και τεκμήρια των σχέσεών του με ανθρώπους όπως ο Giorgio de Chirico, ο Μπουζιάνης, ο Νίκος Χατζηκυριάκος-Γκίκας, ο Γιάννης Τσαρούχης, ο Άγγελος Σικελιανός, ο Walter Gropius, ο Κωνσταντίνος Δοξιάδης κ.ά.

15/12/2010 - 13/03/2011 ΚΤΗΡΙΟ ΟΔΟΥ ΠΕΙΡΑΙΩΣ

http://www.benaki.gr/index.asp?lang=gr&id=202020001&sid=900

Ανακαίνιση μονοκατοικίας του μεσοπολέμου (2004)

Πρόκειται για μία από τις μεσοπολεμικές μονοκατοικίες του Παγκρατίου από τις οι οποίες έχουν παραμείνει πλέον ελάχιστες. Στόχος ήταν το συγκεκριμένο κτήριο των 200 τ.μ., το οποίο λειτουργούσε για χρόνια ως φροντιστήριο ξένων γλωσσών, να αναδιαμορφωθεί σε κατοικία και να αποκατασταθεί με όσο το δυνατόν μεγαλύτερη πιστότητα προς την εποχή του. Για να γίνει αυτό διατηρήθηκαν όσα στοιχεία ήταν δυνατό να διατηρηθούν (ξύλινα κουφώματα, γύψινες διακοσμήσεις, μωσαϊκά δάπεδα, μεταλλικά κιγκλιδώματα κ.α.) ενώ κάποια άλλα (π.χ. εξώπορτα) αντικαταστάθηκαν με στοιχεία της εποχής του μεσοπολέμου τα οποία βρέθηκαν σε παλαιοπωλεία της Αθήνας και της Πάτρας. Στο εσωτερικό οι τοίχοι βάφτηκαν λευκοί ενώ σύγχρονα έπιπλα και φωτιστικά συνδυάστηκαν με αυθεντικά έπιπλα του μεσοπολέμου με μία διάθεση να αναδειχθεί η γεωμετρία και οι αναλογίες του χώρου. Το σύνολο της αγοράς της κατοικίας και της ανακαίνισής της στοίχισε σχεδόν το μισό απ' ότι θα στοίχιζε ένα σύγχρονο διαμέρισμα ίδιων τετραγωνικών της περιοχής.

Φωτογράφηση: Mεγακλής Γαντζίας
www.megaklis.com

The death of the human city

Κωνσταντίνος Δοξιάδης, The death of the human city, μελάνι σε χαρτί (1972)

Ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά του έργου του Κωνσταντίνου Δοξιάδη είναι αναμφισβήτητα η έκτασή του. Η έκταση του έργου του έχει να κάνει τόσο με την ποσότητα των έργων όσο και με την κλίμακα του σχεδιασμού, αφού δεν μιλάμε μόνο για κτίρια, αλλά συχνά για το σχεδιασμό ολόκληρων πόλεων. Αν σκεφτούμε μάλιστα ότι αυτό το έργο εξαπλώνεται σε περισσότερες από σαράντα χώρες τότε γίνεται κατανοητή η σημασία αυτού του έργου. Ένα τόσο σημαντικό έργο είναι φανερό ότι δεν απαιτεί μόνο γνώση αρχιτεκτονικού σχεδιασμού, αλλά κυρίως ιδιαίτερες οργανωτικές ικανότητες, απαιτεί δηλαδή την ανάπτυξη σύνθετων στρατηγικών που επιτρέπουν αφενός την κατανόηση και αφετέρου την παράλληλη αντιμετώπιση αρχιτεκτονικών, πολεοδομικών, τεχνικών, οικονομικών, πολιτικών, πολιτιστικών ζητημάτων.

Αυτή η διαπίστωση οδήγησε το Δοξιάδη να εισάγει την επιστήμη της Οικιστικής (Ekistics). Εκεί που η αρχιτεκτονική και η πολεοδομία αδυνατούσαν να δώσουν απαντήσεις σε προβλήματα που τις υπερέβαιναν η οικιστική εμφανίστηκε ως η μόνη λύση. Μπορεί η Οικιστική να μην καθιερώθηκε τελικά ως αυτόνομη επιστήμη, αλλά αυτό που έχει ενδιαφέρον ξανά σήμερα είναι η θεώρηση ότι ένας αρχιτέκτονας για να δημιουργήσει μπορεί ακόμα και να «κατασκευάσει» μια νέα επιστήμη, να ορίσει μια δική του μεθοδολογία για να δώσει λύσεις σε σύνθετα προβλήματα. Έτσι παραμένει επίκαιρη η πεποίθηση του Κωνσταντίνου Δοξιάδη ότι η επιστήμη και η μέθοδος είναι η μόνη λύση για την προσέγγιση θεμάτων σχεδιασμού στη σύγχρονη πόλη.

Σε αυτήν την διεπιστημονική προσέγγιση του σχεδιασμού η πρώτη διαδικασία ώστε να συγκροτηθεί μία πρόταση δεν είναι κάποιο σκίτσο σε ένα λευκό χαρτί, αλλά η συστηματική συλλογή πληροφοριών (data). Στο έργο του Δοξιάδη η στατιστική και τα διαγράμματα ως οργάνωση της πληροφορίας έχουν το σημαντικότερο ρόλο αφού περιγράφουν τη στρατηγική που θα ακολουθηθεί. Τα στατιστικά δεδομένα παρέχουν δείκτες που βοηθούν στο να μελετηθούν τα προβλήματα στη διαχρονική τους εξέλιξη. Ήδη από πολύ νωρίς ο Δοξιάδης αναζητούσε μία επιστημονική προσέγγιση, μία τεχνική που θα κωδικοποιούσε τα δεδομένα, στη συνέχεια θα τα σχηματοποιούσε μέσω των διαγραμμάτων ώστε τελικά να μπορεί να οργανωθεί το ζητούμενο, που είναι ο σχεδιασμός. Στο μικροσκόπιο της μελέτης μπαίνει η πόλη, η ιστορία, η οικονομία, η ανθρώπινη συμπεριφορά. Ακόμα και η διαχείριση του χρόνου κωδικοποιείται ποσοτικά ώστε να καταστεί μετρήσιμη, να γίνει δηλαδή αξιοποιήσιμο μέγεθος.

Ο άνθρωπος… δαπανά το 76% της ζωής του στο σπίτι και το 24% μακριά από αυτό…. Ξοδεύει το 36% για να κοιμηθεί, το 20% στη δουλειά και το 10% να φάει, να ντυθεί, να πλυθεί. Του μένει ένα 34% ή το ένα τρίτο της ζωής του για ψυχαγωγία, ευχαρίστηση, σκέψη κ.ο.κ. Αυτό το ένα τρίτο αποτελεί τη βασική διαφορά ανάμεσα στον άνθρωπο και το ζώο.
Θα λέγαμε ότι ο σχεδιασμός δεν μπορεί να αρχίσει αν δεν υπάρχει αυτή η προεργασία. Οι επιλογές δικαιολογούνται από τη διερευνητική αυτή φάση και η διερεύνηση οδηγεί στις συγκεκριμένες επιλογές. Το ζητούμενο βέβαια παραμένει η παραγωγή έργου. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει όμως η σύνθεση των δεδομένων. Εκεί όπου τα φαινόμενα δεν εξηγούνται μέσα από την υφιστάμενη γνώση δημιουργούνται νέοι σχηματισμοί, νέες έννοιες, νέα εργαλεία, νέες τεχνικές. Οι χάρτες επανασχεδιάζονται με έναν τρόπο ευρηματικό και τα προβλήματα τίθενται σε νέες βάσεις. Ο Δοξιάδης εισάγει με ευκολία νέους όρους. Συνθέτει νέες λέξεις όπως συνθέτει μια νέα αρχιτεκτονική διαδικασία σε μία προσπάθεια να φωτίσει την πολυπλοκότητα των οικιστικών φαινομένων και ταυτόχρονα να εισάγει τον κόσμο σε πρωτόγνωρα μορφώματα τα οποία θα κάνουν την εμφάνισή τους στο μέλλον και θα οδηγήσουν σε μια διαφορετική αντιμετώπιση. Έτσι λέξεις όπως: Dynametropolis, Dynapolis, Dystopia, Ecumenopolis, Ekistics, ELS (Ekistic Logarithmic Scale), LANWAIR (Land, Water, Air), PreΤheDe (PRevention,THerapy and DEvelopment), SMSA (Standard Metropolitan Statistical Area) κ.α. ορίζουν ένα νέο περιβάλλον όπου η σκέψη αναφέρεται στο μέλλον και οι έννοιες κωδικοποιούνται για να αποκτήσουν χρηστικότητα. Έτσι η ιδέα (IDEA = Isolation of Dimensions and Elimination of Αlternatives) δεν έχει να κάνει με κάποια προσωπική σκέψη ενός δημιουργού αλλά με την συστηματική επεξεργασία των δεδομένων. Ακόμα και οι μελέτες του Δοξιάδη κωδικοποιούνται (HUCO, AGC, COF κοκ) αφού δεν έχει σημασία το θέμα καθαυτό αλλά η άμεση μεταφορά της πληροφορίας, η διασύνδεση των δεδομένων, ο ορισμός μιας δικτυακής μεταγλώσσας.

Αυτό που αναζητά ο Δοξιάδης είναι επομένως κάτι τελείως διαφορετικό από μία προσωπική έκφραση. Ο Δοξιάδης δομεί σταδιακά και συστηματικά τις τεχνικές εκείνες που θα μπορέσουν να συλλέξουν και να οργανώσουν την πληροφορία ώστε να γίνει αποτελεσματικότερη η επέμβαση. Μοιάζει να οργανώνει μία στρατηγική που θα του επιτρέψει να αντιμετωπίσει εύστοχα και με ακρίβεια οποιοδήποτε πρόβλημα παρουσιαστεί, οπουδήποτε αυτό κι αν βρίσκεται, οσοδήποτε μεγάλο κι αν είναι.

Ο Δοξιάδης λαμβάνει τα προμηνύματα της μελλοντικής κατάστασης όταν διαπιστώνει ότι οι πόλεις της εποχής του έχουν φτάσει σε αδιέξοδο. Τι νόημα έχει η τεχνολογία αν δεν μπορεί να αλλάζει τα δεδομένα της καθημερινής ζωής; Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η μετακίνηση στις πόλεις.

Ας σκεφτούμε τη μετακίνηση. Μέχρι τον 18ο αιώνα, ο άνθρωπος των πόλεων ζούσε κατά μέσο όρο σε μία μέγιστη απόσταση δέκα λεπτών από το κέντρο της πόλης. Αυτός ο χρόνος αυξήθηκε την εποχή του σιδηρόδρομου, και τώρα είναι περίπου μία ώρα στις μεγάλες μητροπόλεις. Παρά τις υψηλές ταχύτητες για τις οποίες είμαστε όλοι τόσο περήφανοι, οι μεγάλες πόλεις σήμερα διασχίζονται με μια μέση ταχύτητα 16 χιλιομέτρων την ώρα –την ίδια ταχύτητα που είχαν τα ιππήλατα αμάξια στην αρχή του αιώνα. Τι νόημα έχει λοιπόν να οδηγούμε αντί να περπατάμε;

Αυτό που θέλει ο Δοξιάδης είναι η καλυτέρευση της ανθρώπινης καθημερινότητας. Και αυτό δεν μπορεί να έρθει παρά μόνο από μια άμεση και γενικευμένη δράση. Μια δράση που θα επιτρέψει την ομαλή μετάβαση προς την οικουμενόπολη, τη μοναδική και ενιαία πόλη, τη νέα «αστική παγγαία».

Ο Δοξιάδης είναι το πρότυπο του αρχιτέκτονα ο οποίος σχεδιάζει πριν απ’ όλα τις τεχνικές εκείνες που θα του επιτρέψουν να δράσει. Αντλώντας δεδομένα από διαφορετικά επιστημονικά πεδία συνθέτει κυρίως μία στρατηγική αντιμετώπισης της ραγδαίας αστικοποίησης. Το έργο του δεν μπορεί να αξιολογηθεί αν δεν δοθεί σε αυτό το γεγονός η σημασία που του αντιστοιχεί. Αυτή η παραγωγή γνώσης είναι και το σημαντικότερο. Και ο Δοξιάδης, όπως ο Le Corbusier πριν από αυτόν ή ο Rem Koolhaas στις μέρες μας, είχε ισχυρή θέληση να παράγει. Δεν μπορούσε να γίνει διαφορετικά. Άλλωστε, όπως πίστευε και ο Le Corbusier, όποιος δεν παράγει πεθαίνει...


απόσπασμα από το το άρθρο μου:

«Από την πληροφορία στη δράση: Η στρατηγική του σχεδιασμού στον Κωνσταντίνο Δοξιάδη», στο δίτομο έργο Ο Κωνσταντίνος Δοξιάδης και το έργο του, Αθήνα: TEE, 2009, σ. 516-536.

Στο βιβλιοπωλείο