18 Δεκεμβρίου 2018

The Future as a Project - the book



Amygdalou K., Tsiambaos, K., Kritikos, C. G. (eds.). The Future as a Project: Doxiadis in Skopje. Athens: Hellenic Institute of Architecture, 2018.

Contents

7
Address by the Project Manager of ‘Athens 2018 World Book Capital’

8
Foreword

The earthquake

11
The days after: Skopje’s first steps towards reconstruction
Christos-Georgios Kritikos

The Skopje Urban Plan Project and Doxiadis Associates

40
The protagonists of Skopje’s reconstruction
Ines Tolic

50
Designing on a moving terrain: Doxiadis Associates and the reconstruction of Skopje
Kostas Tsiambaos

The City Center and Post-earthquake Architecture

90
The City That Could Have Been
Vlatko P. Korobar

100
The architecture of the post-earth quake renewal of Skopje
Ana Ivanovska Deskova, Jovan Ivanovski, Vladimir Deskov

128
Between utopia and pragmatism: A synoptic overview of architectural modernism in socialist Yugoslavia
Maroje Mrduljaš

142
The white swan: the foundations of the Museum of Contemporary Art
Zoran Petrovski

The Legacy and Adventures of Skopje’s Modern Heritage

151
‘Skopje 2014’ and the Return of History
Kalliopi Amygdalou

169
Biographical notes

9 Δεκεμβρίου 2018

The Future as a Project I Doxiadis in Skopje

Τη Δευτέρα 17 Δεκεμβρίου 2018 στις 20.00 εγκαινιάζεται η έκθεση
ΜΕΛΛΟΝ ΥΠΟ ΚΑΤΑΣΚΕΥΗ | Ο ΔΟΞΙΑΔΗΣ ΣΤΑ ΣΚΟΠΙΑ
Στο πλαίσιο της διοργάνωσης ‘Αθήνα 2018 Παγκόσμια Πρωτεύουσα Βιβλίου’ του δήμου Αθηναίων

Πενήντα πέντε χρόνια μετά το σεισμό του 1963 που κατεδάφισε το 80% της πόλης των Σκοπίων, η συνεισφορά του Κωνσταντίνου A. Δοξιάδη στον επανασχεδιασμό της πόλης είναι ακόμα σε μεγάλο βαθμό άγνωστη. Αντίστοιχα στο περιθώριο παραμένει η ιστορία των κτηρίων που τελικώς σχημάτισαν το νέο αστικό τοπίο των Σκοπίων, μετά από την ανάθεση του σχεδιασμού του κέντρου της πόλης στο γραφείο του Ιάπωνα αρχιτέκτονα Kenzo Tange. Σήμερα, εξαιρετικά δείγματα των ρευμάτων του μεταβολισμού και του μπρουταλισμού υποφέρουν από δεκαετίες εγκατάλειψης και απαξίωσης.

Η έκθεση Μέλλον υπό Κατασκευή | Ο Δοξιάδης στα Σκόπια η οποία εγκαινιάζεται τη Δευτέρα 17 Δεκεμβρίου στις 20.00 στο Μουσείο Μπενάκη / Πειραιώς 138 παρουσιάζει για πρώτη φορά το εντυπωσιακό έργο του Δοξιάδη στα Σκόπια, το οποίο περιλαμβάνει λεπτομερείς καταγραφές των ζημιών από το σεισμό, σχεδιαστικές στρατηγικές και ένα νέο πολεοδομικό σχέδιο για την πόλη. Ταυτόχρονα, παρουσιάζει στο ελληνικό κοινό το έργο του Kenzo Tange για το κέντρο των Σκοπίων, καθώς και μία σειρά από κτήρια σημαντικών Γιουγκοσλάβων αρχιτεκτόνων που στέκονται ακόμα και σήμερα στο κέντρο της πόλης.

Στο πλαίσιο της έκθεσης θα πραγματοποιηθεί στο Μουσείο Μπενάκη / Πειραιώς 138 την ημέρα των εγκαινίων σχετική ημερίδα (15.00 - 19.30, στα αγγλικά) με διεθνείς προσκεκλημένους επιστήμονες και ελεύθερη είσοδο για το κοινό. Την Τρίτη 18 Δεκεμβρίου στις 18.00 θα πραγματοποιηθεί στρογγυλή τράπεζα και παρουσίαση του καταλόγου της έκθεσης (στα ελληνικά, απαιτείται κράτηση). Θα προηγηθούν δύο δωρεάν ξεναγήσεις από την ομάδα επιμέλειας στην έκθεση (17.00-18.00 / απαιτείται κράτηση).

Επιμελητές: Καλλιόπη Αμυγδάλου, Ana Ivanovska Deskova, Jovan Ivanovski, Vladimir Deskov, Κώστας Τσιαμπάος
Βοηθός Επιμελητής: Χρήστος Κρητικός

Διάρκεια έκθεσης: 20 Δεκεμβρίου 2018 – 17 Φεβρουαρίου 2019

Η έκθεση και οι σχετικές εκδηλώσεις συνδιοργανώνονται από το Ελληνικό Ινστιτούτο Αρχιτεκτονικής, το Museum of the City of Skopje και το Μουσείο Μπενάκη / The Benaki Museum σε συνεργασία και με τη στήριξη της διοργάνωσης «Αθήνα 2018-Παγκόσμια Πρωτεύουσα Βιβλίου» του δήμου Αθηναίων, μέγας δωρητής της οποίας είναι το Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος, και πραγματοποιούνται και με την οικονομική υποστήριξη του Υπουργείου Πολιτισμού και Αθλητισμού. Το υλικό της έκθεσης προέρχεται κυρίως από το Αρχείο του Κωνσταντίνου Α. Δοξιάδη του Ιδρύματος Κωνσταντίνου και Εμμάς Δοξιάδη και την ιδιωτική συλλογή των Jovan Ivanovski, Ana Ivanovska Deskova και Vladimir Deskov.

______________________________

The exhibition
THE FUTURE AS A PROJECT | DOXIADIS IN SKOPJE
opens on Monday, December 17th at 20.00
within the framework of Athens 2018 World Book Capital – City of Athens

Fifty-five years after the 1963 earthquake that demolished 80% of the city of Skopje, the contribution of Constantinos A. Doxiadis in the redesign of the city is still largely unknown. Meanwhile, the history of the modernist buildings that dotted the new cityscape, after Kenzo Tange’s office took on the task of redesigning the city centre, remains unappreciated. Many excellent examples of metabolism and brutalism have been suffering from decades of neglect.

The Future as a Project | Doxiadis in Skopje, opening on Monday 17 December at 20.00 at The Benaki Museum / Pireos 138, presents for the first time Doxiadis’s work in Skopje, which includes a detailed survey of the affected areas, strategic plans for the city and a new outline for the master plan. In addition, it introduces to the Greek public the work of Kenzo Tange for Skopje’s city centre, and showcases a series of modernist buildings authored by leading Yugoslavian architects that still stand in the city today.

Within the framework of the exhibition a 1-day international conference will take place at the Benaki Museum / Pireos 138 on the opening day (15.00-19.30, in English, free entrance). On Tuesday 18 December, a roundtable will take place at 18.00 (RSVP required), in Greek, and will include a presentation of the catalogue. Two free guided tours of the exhibition will also be carried out by the curatorial team right before the discussion (17.00-18.00, RSVP required).

Curators: Kalliopi Amygdalou, Ana Ivanovska Deskova, Jovan Ivanovski, Vladimir Deskov, Kostas Tsiambaos
Assistant Curator: Christos Kritikos

Exhibition Duration: 20 December 2018 – 17 February 2019

The exhibition and its accompanying events are organised by the Hellenic Institute of Architecture, the Museum of the city of Skopje and the Benaki Museum, co-organized and supported by ‘Athens 2018 - World Book Capital’ by the City of Athens (of which major donor is Stavros Niarchos Foundation), with the financial support of the Ministry of Culture and Sports. The exhibition material has been contributed mainly by the C. A. Doxiadis Archives of the Constantinos and Emma Doxiadis Foundation and the personal collection of Jovan Ivanovski, Ana Ivanovska Deskova and Vladimir Deskov.


7 Δεκεμβρίου 2018

Ekistics/Οικιστική. Η οικιστική κληρονομιά: αποτυπώματα και προοπτικές.

Έχει περάσει μισός αιώνας από την έκδοση του βιβλίου του Κωνσταντίνου Δοξιάδη Οικιστική, η επιστήμη των οικισμών και αντίστοιχο διάστημα συνεχούς έκδοσης του διεθνούς επιστημονικού περιοδικού Ekistics/Οικιστική που ίδρυσε ο ίδιος, και του οποίου αρχισυντάκτης και επιμελητής ήταν για περισσότερα από τριάντα χρόνια ο Παναγής Ψωμόπουλος. Οι ιδέες που διατυπώθηκαν από τον Δοξιάδη και το Ekistics είναι οργανικό μέρος της επιστήμης και της παιδείας του σχεδιασμού του κτισμένου χώρου, από την κλίμακα της αρχιτεκτονικής της γειτονιάς μέχρι την κλίμακα μητρόπολης, της μεγαλούπολης ή των περιφερειακών δικτύων και υποδομών που υποστηρίζουν την ανάπτυξη ευρύτερων οικιστικών και πολεοδομικών συστημάτων. Η συζήτηση για την οικιστική αναπτύχθηκε με ένα οικουμενικό προσανατολισμό, αφομοιώνοντας ιδέες που γεννήθηκαν στο πλαίσιο διαφορετικών χωρών και παραδόσεων σκέψης ή επαγγελματικής πρακτικής. Είναι ωστόσο αναμφίβολο ότι αυτή η συζήτηση είχε ταυτόχρονα βαθιές ρίζες στην Αθήνα και τη διαχρονική ελληνική εμπειρία των πόλεων· ως οργάνωσης του χώρου, ως πολιτισμού, ως κοινωνικής σχέσης και κοινωνικής δυναμικής.

Η εκδήλωση θα δώσει την ευκαιρία να αποτιμηθεί η κληρονομιά που άφησαν στην ελληνική και διεθνή επιστημονική κοινότητα οι Κωσταντίνος Δοξιάδης, Παναγής Ψωμόπουλος, Γιάννης Παπαϊωάννου και όλοι όσοι σφράγισαν την ελληνική συνεισφορά στον διάλογο για την οικιστική. Θα δώσει παράλληλα την ευκαιρία να αποτιμηθεί η κληρονομιά του περιοδικού Οικιστική, που λειτούργησε ως σταθερό πεδίο αναφοράς για αυτό το διάλογο. Στόχος είναι να αναζητηθούν οι μελλοντικές προοπτικές της οικιστικής, από την σκοπιά των νεότερων γενεών Ελλήνων αρχιτεκτόνων που καταπιάνονται με αυτά τα ζητήματα. Με αυτόν το τρόπο θυμόμαστε και τιμούμε τον Παναγή Ψωμόπουλο που χάσαμε πρόσφατα, το 2017, αλλά και τον Κωνσταντίνο Δοξιάδη που έφυγε το 1975.

2 Δεκεμβρίου 2018

Ο κάναβος και ο λαβύρινθος


Τσιαμπάος, Κώστας. "Ο κάναβος και ο λαβύρινθος". Κείμενο στον κατάλογο της 9ης Μπιενάλε νέων Ελλήνων αρχιτεκτόνων του ΕΙΑ, 2018, σ. 20-21.

Το 1998 η 2η Biennale νέων Ελλήνων αρχιτεκτόνων είχε ως θέμα της τη σχέση αρχιτεκτονικής και πόλης και επιχειρούσε να περιγράψει, ή και να προβλέψει, τη νέα αστική συνθήκη στη μετάβαση από τον 20ό στον 21ο αιώνα. Τα έργα που παρουσιάστηκαν ανήκαν σαφώς σε μια εποχή η οποία ήθελε να ξεπεράσει τη μεταμοντέρνα κλασικιστική ή νέο-παραδοσιακή εικονογραφία των δεκαετιών του ’80 του ’90 και να υιοθετήσει μια αφαιρετική, ‘ψυχρή’, πραγματιστική έκφραση.[1] Κατασκευές μικρής ή μεγάλης κλίμακας, έδιναν έμφαση στις καθαρά προγραμματικές τους ιδιότητες σε μια προσπάθεια να ανταποκριθούν στις σύνθετες δυναμικές μιας παγκοσμιοποίησης τόσο ελκυστικής όσο και επιθετικής.

Σήμερα, 20 χρόνια μετά, όλα μοιάζουν να είναι αλλιώς. Τα χρόνια που μεσολάβησαν (τα μισά σχεδόν σε συνθήκες κρίσης) κάνουν τη συζήτηση του 1998 να μοιάζει άτοπη. Όχι επειδή τα όσα απασχολούσαν τους τότε επιμελητές ή συμμετέχοντες δεν είναι και σήμερα πραγματικά, επίκαιρα ή έγκυρα. Αλλά γιατί η τότε προτεινόμενη στρατηγική και η τότε διαφαινόμενη δυναμική έχουν σήμερα ακυρωθεί. Αν η έμφαση των αρχιτεκτόνων του 1998 σε μια προγραμματική, επιτελεστική (performative) διάσταση της αρχιτεκτονικής υπονοούσε την ανασύνταξη της πολιτικής μετά το «τέλος της ιστορίας», στη στάση των αρχιτεκτόνων του 2018 είναι εμφανής η αμηχανία ή η αδιαφορία τους να προτείνουν ακριβείς τακτικές και κατευθύνσεις.[2]

Θα μπορούσα να πω σχηματικά ότι στη θέση του κανάβου - εκείνης δηλαδή της μετασχεδιαστικής αρχιτεκτονικής ‘σκακιέρας’ πάνω στην οποία αναπτύσσονταν η επιτελική «κίνηση του ιππότη» (Tafuri)[3] - τοποθετήθηκε ένας λαβύρινθος χωρίς εμφανή έξοδο. Για την ακρίβεια, είναι οι ίδιες οι γραμμές του κανάβου που έχουν τώρα μπλεχτεί μεταξύ τους από τις διαδοχικές, σπασμωδικές κινήσεις του «ιππότη» οι οποίες μοιάζουν πια άσκοπες.

Σε αυτό το πλαίσιο οι συμμετοχές της 9ης Biennale τις οποίες ξεχώρισα δεν έχουν εκείνη την συνάφεια και ομοιογένεια που μπορεί να είχαν κάποτε. Και αυτό δεν συνέβη μόνο επειδή απουσίαζε η δέσμευση πάνω σε μια σαφή θεματική αλλά επειδή οι σημερινές συνθήκες είναι, ούτως ή άλλως, διαφορετικές. Το μαξιμαλιστικό φουτουριστικό ‘πάρκο’ των Tsolakis Architects στη Γκάνα και το μινιμαλιστικό πρωτόγονο ‘καλύβι’ της Εύας Σοπέογλου στη Χαλκιδική περιγράφουν, ίσως, τους δύο αντιδιαμετρικούς πόλους της σημερινής κατάστασης. Ένας τρίτος πόλος θα μπορούσε να είναι η ευφάνταστη δουλειά του γραφείου 314 Architecture Studio από το οποίο όμως θα περιμένουμε να ολοκληρώσει κι άλλα χτισμένα έργα πριν βγουν πιο στέρεα συμπεράσματα.

Σίγουρα οι περισσότερες από τις συμμετοχές αφορούν προτάσεις οι οποίες έχουν σαφείς σχεδιαστικές ή/και κατασκευαστικές αρετές και υιοθετούν σύγχρονες τεχνικές επικοινωνίας χωρίς να έχουν ιδιαίτερες φιλοδοξίες κριτικής στάσης, θεωρητικής οπτικής ή σχεδιαστικής καινοτομίας. Πρόκειται για μελέτες τις οποίες χαρακτηρίζει η συνθετική καθαρότητα ή η εκφραστικότητα της κεντρικής ιδέας, η εύστοχη ανάλυση των δεδομένων ή η μελετημένη ένταξη στο περιβάλλον, η συνομιλία με τις διεθνείς αρχιτεκτονικές τάσεις ή η συνέχιση μιας σχεδιαστικής παράδοσης. Έργα, υλοποιημένα ή μη, τα οποία ακολουθούν μια στέρεη, καλά δουλεμένη ρητορική, ικανή να σταθεί με αξιώσεις σε διεθνές επίπεδο όπως φαίνεται και από τις διακρίσεις σε διεθνείς αρχιτεκτονικούς διαγωνισμούς και την αναγνώριση από διεθνή αρχιτεκτονικά websites.

Ως δύο περιπτώσεις αναφοράς, με κλασικούς αρχιτεκτονικούς όρους, θα ξεχώριζα τις συμμετοχές των Vois Architects και των Tense Architecture Network. Πατώντας, με διαφορετικό τρόπο η κάθε ομάδα, πάνω σε μια φαινομενολογική παράδοση η οποία ξεκινά από το “genius loci” του Norberg-Schulz[4] και φτάνει στο “attunement” του ύστερου Pérez-Gómez[5] πείθουν απόλυτα για τη αρτιότητα, την ακρίβεια και την αποτελεσματικότητά τους, από την αρχική ιδέα μέχρι την κατασκευαστική λεπτομέρεια. Οι Tense προχωρούν σαφώς ένα βήμα παραπάνω συνθέτοντας την τολμηρή όσο και σίγουρη εξπρεσιονιστική γραφή τους με έναν λόγο στοχαστικό ο οποίος ενδυναμώνει τη σχεδιαστική αυτονομία.

Σημαντική θεωρώ και τη δραστηριότητα των αρχιτεκτόνων στα δημόσια έργα σε μια εποχή όπου οι συνθήκες είναι πολύ δύσκολες και όχι μόνο για λόγους οικονομικούς. H πλατεία Νίκης στην Κοζάνη των 406 Architects, η πλατεία Εμπορίου στις Σέρρες των PANK ή το δημοτικό ωδείο της Γλυφάδας των Καραλή - Μπαμπανέλου, αποτελούν χαρακτηριστικά παραδείγματα. Ενδιαφέρον έχουν όμως και ιδιωτικά έργα τα οποία διαχέουν πρότυπα ‘υψηλής’ αρχιτεκτονικής σε γεωγραφικές περιοχές οι οποίες μοιάζουν ‘περιφερειακές’. Η κατοικία στο Καματερό των LKMK ή η κατοικία στην Κατερίνη της Μανιάτη προβάλλουν μια προ κρίσης αρχιτεκτονική εικόνα, την οποία μάλλον είχαμε συνηθίσει να βλέπουμε αλλού, και την εδραιώνουν ως επιθυμητό σύμβολο σύγχρονης κατοίκησης για ένα νέο κοινό.

Θα αναφέρω, τέλος, δύο γραφεία που ξεχώρισα γιατί ήταν από τα ελάχιστα, αν όχι τα μόνα, που προσπάθησαν να αρθρώσουν έναν θεωρητικό λόγο ο οποίος να πλαισιώνει και να υποστηρίζει τον σχεδιασμό. Από τη μία η ομάδα Παπαλαμπρόπουλος - Συριοπούλου ακολουθεί μια εσωτερική - ‘ησυχαστική’ προσέγγιση: στη μελέτη τους Συμβίωσις δεν κρύβουν την πρόθεσή τους να σχολιάσουν ένα τυπικό θεσμικό και χωρικό μοντέλο μέσα από την αναθεώρησή του σε μια εναλλακτική, σχεδόν ουτοπική, σχέση κτηριακού συγκροτήματος και πόλης. Εδώ οι post-digital αναπαραστάσεις δεν περιορίζονται σε μια ρηχή, αυτάρεσκη εικονολογία αλλά καλλιεργούν την απαραίτητη κριτική απόσταση βαδίζοντας στην παράδοση των Superstudio και των Archizoom. Από την άλλη η Κιούρτη υιοθετεί μια ακτιβιστική - διδακτική στάση: το κατάστημα ρούχων της Πάτρας αποδομείται (κυριολεκτικά και μεταφορικά) για να ξαναφτιαχτεί από τα ‘ερείπιά’ του ενώ το ξενοδοχείο στον Όθο της Καρπάθου ‘σπάει’ σε κομματάκια, ‘ρέει’ και ‘αποκρύπτεται’ μέσα στον οικισμό. Δύο λιτά, αιχμηρά μανιφέστα που μας μιλούν αφενός για τη σχέση αρχιτεκτονικής και οικονομικής κρίσης και αφετέρου για τη βιώσιμη, τουριστική ανάπτυξη ως συμφιλίωση με τον τόπο και την ιστορία.

Τα παραπάνω αναστοχαστικά έργα δηλώνουν και μια σαφή πρόθεση να αναβαθμιστεί ξανά η θεωρία ως προγραμματική βάση του σχεδιασμού έτσι ώστε να περιοριστεί η άσκοπη κίνηση μέσα στον λαβύρινθο και το μπέρδεμα του μίτου της σύγχρονης ελληνικής αρχιτεκτονικής. Γιατί ένα τέτοιο μπέρδεμα φανερώνουν, κατά τη γνώμη μου, οι δεκάδες νέες κατοικίες στα νησιά του Αιγαίου τις οποίες κληθήκαμε να αξιολογήσουμε: λευκά αρχέτυπα που θέλουν να φαίνονται ‘αθώα’ χωρίς όμως να είναι× ευαίσθητες ‘χειρονομίες’ ελεύθερου χρόνου που όμως ‘τραυματίζουν’, άθελά τους, το τοπίο× λιτές δημιουργίες ευ ζην που όμως αντλούν την αξία τους από ένα περιβάλλον που καλύτερα θα ήταν να παραμείνει άκτιστο…

Μια επιχείρηση ανακατασκευής του κανάβου σήμερα δεν θα ήταν μια απλή υπόθεση. Δυο άξονες οι οποίοι τέμνονται κάθετα δεν είναι πλέον κάτι το αυτονόητο.

Αναμένουμε από τον «ιππότη» της σκακιέρας να ανασυντάξει τις δυνάμεις του.[6]

_____________________________

[1] Για μια γενική επισκόπηση του πραγματισμού ως ένα μεταθεωρητικό ρεύμα και τη σχέση του με τη σύγχρονη αρχιτεκτονική βλ. Joan Ockman (επιμ.). The Pragmatist Imagination: Thinking about “Things in the Making”. New York: Princeton Architectural Press, 2001 και William S. Saunders (επιμ.). The New Architectural Pragmatism: Α Harvard design magazine reader. Minneapolis: University of Minnesota Press, 2007.
[2] Αντίστοιχα, η ανάδειξη του «νομαδισμού» των Deleuze και Guattari από την 3η Biennale του 2001 στην κύρια θεωρητική αναφορά μοιάζει σήμερα εξίσου παράδοξη και μακρινή, υπερβολικά ιστορικά προσδιορισμένη. Παρ’ όλα αυτά διακρίνει κανείς καθαρά σε αυτήν την ‘εμμονή’ την προσδοκία να υιοθετηθεί μια εναλλακτική επιχειρησιακή- σχεδιαστική τακτική.
[3] Manfredo Tafuri. The Sphere and the Labyrinth: Avant-Gardes and Architecture from Piranesi to the 1970s. Cambridge, Mass.: The MIT Press, 1987 [1980], σ. 8 και 16. Ο Tafuri αναφέρεται σε μια μεταφορά του Ρώσου κριτικού Viktor Shklovsky (1893-1984) σε σχέση με την αντίδραση της μοντέρνας πρωτοπορίας απέναντι στο πραγματικό.
[4] Christian Norberg-Schulz. Genius Loci, Το πνεύμα του τόπου: Για μια φαινομενολογία της αρχιτεκτονικής. Αθήνα: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις ΕΜΠ, 2009 [1979].
[5] Alberto Pérez-Gómez. Attunement: Architectural Meaning After the Crisis of Modern Science. Cambridge, Mass.: The MIT Press, 2016.
[6] “The parameters proper to a history of the laws that permit the existence of any architecture must thus be called upon - like the threads of Ariadne - to unravel the intricate and labyrinthine paths traveled by Utopia, in order to project, on a rectilinear grid, the “knight's move” institutionalized by poetic language”. Tafuri, όπ.π., σ. 16.