Greek houses by Divisare

http://divisare.com/greek-houses

 

ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΤΟΝ ΕΛ/LE CORBUSIER

ΣΧΟΛΗ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΩΝ ΕΜΠ

Δέσμη εκδηλώσεων για τα 50 χρόνια από τον θάνατο του Le Corbusier

Δελτίο τύπου

Με πρωτοβουλία της Σχολής Αρχιτεκτόνων του Ε.Μ.Π. και τη συνεργασία πολιτιστικών και επιστημονικών φορέων οργανώνεται δέσμη εκδηλώσεων και άλλων δράσεων με αφορμή τα 50 χρόνια από τον θάνατο του Le Corbusier και γενικό τίτλο «Αναφορά στον Ελ/Le Corbusier». Οι εκδηλώσεις θα πραγματοποιηθούν το Φθινόπωρο 2015 και την Άνοιξη 2016 με τη στήριξη του Ιδρύματος Le Corbusier και εντάσσονται στο ευρύτερο πλέγμα εκδηλώσεων που οργανώνονται διεθνώς με τη συγκυρία των 50 χρόνων από τον θάνατο του μεγάλου αρχιτέκτονα.

Ο Charles Edouard Jeanneret, που έγινε παγκόσμια γνωστός με το όνομα Le Corbusier, γεννήθηκε στις 6 Οκτωβρίου 1887 στην ορεινή Ελβετία και έφυγε στις 27 Αυγούστου 1965, κολυμπώντας στο παραθαλάσσιο Roquebrune Cap Martin της Γαλλίας. Στο πρόσωπό του εκφράστηκε ιδανικά η νεωτερικότητα του εικοστού αιώνα, με όλες τις αντιφάσεις και τις αντιπαραθέσεις της. Υπήρξε ένας οικουμενικός άνθρωπος των γραμμάτων και των τεχνών, που συνδύασε τη θεωρία με την πράξη και δημιούργησε ταυτόχρονα ως αρχιτέκτονας, ζωγράφος και πολεοδόμος, χτίζοντας σε τρεις ηπείρους και γράφοντας βιβλία που μεταφράστηκαν σε δεκάδες γλώσσες. Η επιρροή του γεφύρωσε πολιτικές αντιθέσεις, διαμόρφωσε γενιές μαθητών και βεβαίως γενιές επικριτών. Η σχέση του με την Ελλάδα ήταν μια σχέση μαγείας και μαθητείας, με διαρκείς και αμοιβαίες ανταλλαγές. Δεκαοκτώ Έλληνες δούλεψαν στο αρχιτεκτονικό εργαστήρι του από τη δεκαετία του 1930 ως το 1965. Σήμερα, πενήντα χρόνια από το θάνατό του, νέοι και λιγότερο νέοι αρχιτέκτονες, δημιουργοί και στοχαστές επιστρέφουν στην ακτινοβολία του έργου του με μια σύγχρονη διάθεση ανακάλυψης και κριτικής.

Οι εκδηλώσεις οργανώνονται από τη Σχολή Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου με τη στήριξη του Ιδρύματος Le Corbusier. Οι εκδηλώσεις συνδιοργανώνονται ή στηρίζονται στο σύνολο ή κατά περίπτωση από το Γαλλικό Ινστιτούτο, την Ελβετική Πρεσβεία, το Ελληνικό Docomomo, το Κέντρο Αρχιτεκτονικής της Μεσογείου, και άλλους πολιτιστικούς και επιστημονικούς φορείς.

Τον γενικό σχεδιασμό και τον συντονισμό των εκδηλώσεων έχουν αναλάβει οι Παναγιώτης Τουρνικιώτης, Καθηγητής ΕΜΠ, Νικόλαος-Ίων Τερζόγλου, Επίκουρος Καθηγητής ΕΜΠ, Κώστας Τσιαμπάος, Λέκτορας ΕΜΠ, Ρίβα Λάββα, Λέκτορας ΕΜΠ μαζί με τους: Μυρτώ Κιούρτη (εντεταλμένη διδάσκουσα Τμ. Αρχιτεκτόνων Παν. Πατρών), Φάνη Καφαντάρη, Σταύρο Μαρτίνο, Παναγιώτη Φαραντάτο, Πέτρο Φωκαΐδη (υποψήφιους διδάκτορες ΕΜΠ), Δήμητρα Βογιατζάκη (υποψήφια διδάκτορα Harvard) και Νίκο Μαγουλιώτη (μεταπτυχιακό σπουδαστή ΕΜΠ).

Το πρόγραμμα των εκδηλώσεων

Η πρώτη δέσμη εκδηλώσεων, που ανακοινώνεται σήμερα, περιλαμβάνει εννέα χωριστές δράσεις οι οποίες οργανώνονται από τον Οκτώβριο 2015 ως τον Ιανουάριο 2016.

Για κάθε μία από τις εκδηλώσεις αυτές θα εκδοθεί αναλυτικό δελτίο τύπου.

Για την πρώτη εκδήλωση το δελτίο θα σταλεί την Τρίτη 15 Σεπτεμβρίου.

Το πρόγραμμα της δεύτερης δέσμης εκδηλώσεων, που θα οργανωθούν από τον Φεβρουάριο ως τον Αύγουστο 2016, θα ανακοινωθεί τον Ιανουάριο.

Περισσότερες πληροφορίες για τις εκδηλώσεις στην ιστοσελίδα:
http://lecorbusier.arch.ntua.gr 
και στις διευθύνσεις επικοινωνίας που αναφέρονται σε κάθε εκδήλωση χωριστά.

1. Στο Όνομα του Le Corbusier

Ομαδική έκθεση εικαστικών, Οικία Σπητέρη/Προβελέγγιου, οδός Κυκλάδων 6, Κυψέλη

6 Οκτωβρίου – 8 Νοεμβρίου 2015

Η ομαδική έκθεση ‘Στο όνομα του Le Corbusier’ προσκαλεί δημιουργούς να στήσουν ένα διάλογο πάνω στο ερώτημα ‘ποιος είναι τελικά ο Le Corbusier;’ Τα έργα θα φιλοξενηθούν στην οικία Σπητέρη της οδού Κυκλάδων που σχεδίασε ο αρχιτέκτονας Αριστομένης Προβελέγγιος, συνεργάτης του Le Corbusier.

Συμμετέχουν με έργα τους οι: Κ. Βελώνης & Λ. Λυκουριώτη, Φ. Γιαννίση & Ζ. Κοτιώνης, Γ. Γρηγοριάδης, Γ. Γυπαράκης, Θ. Ιωαννίδου, Π. Κούρος, Β. Ξένου, Μ. Παπαδημητρίου, Α. Ψυχούλης

Επιμέλεια: Παναγιώτης Τουρνικιώτης, Φάνης Καφαντάρης.

Συνδιοργάνωση: Workshop-S Διονύσης Σοτοβίκης

Επικοινωνία: Φάνης Καφαντάρης (fkafantaris.arch@gmail.com)

2. Le Corbusier / Μοdulor

Συζήτηση στρογγυλής τραπέζης, Γαλλικό Ινστιτούτο. 22 Οκτωβρίου 2015

Η συζήτηση οργανώνεται με αφορμή τη μετάφραση στα ελληνικά των δύο βιβλίων του Le Corbusier, Modulor και Modulor 2, που εκδόθηκαν το 1950 και το 1955 αντίστοιχα. Συμμετέχουν: Δημήτρης Αντωνακάκης, Jacques Sbriglio, Παναγιώτης Τουρνικιώτης, Άλκηστις Κωσταβάρα-Παπαρρήγα και Παναγιώτης Φαραντάτος.

Συνδιοργάνωση: Γαλλικό Ινστιτούτο, Εκδόσεις Παπασωτηρίου

Επικοινωνία: Παναγιώτης Φαραντάτος (panayotis.farantatos@gmail.com)

3. Μοντέρνες Κυκλάδες

Οπτικοακουστική Συναυλία / Αφιέρωμα στον Le Corbusier και τον Albert Jeanneret

ARTéfacts Ensemble. Μουσική επιμέλεια και διεύθυνση: Κορνήλιος Σελαμσής. Θέατρο Πόρτα, 27 Οκτωβρίου 2015

Πρώτη εκτέλεση στην Ελλάδα του αδημοσίευτου και μη-ηχογραφημένου ορχηστρικού έργου « Ταξίδι στις Κυκλάδες » του Albert Jeanneret, αδελφού του Le Corbusier, που συνόδευε τη χαμένη ομώνυμη κινηματογραφική ταινία του 1931. Θα προηγηθεί η προβολή της ταινίας L’architecture d’aujourd’hui, που παρουσίασε έργα του Le Corbusier το 1930, με μια νέα σύνθεση του Κορνήλιου Σελαμσή στη θέση της χαμένης πρωτότυπης μουσικής του Albert Jeanneret. Θα ακολουθήσουν έργα των Γιάννη Ξενάκη και Olivier Messiaen, και το οπτικοακουστικό Poème électronique των Edgar Varese, Le Corbusier και Γιάννη Ξενάκη.

Επιμέλεια: Παναγιώτης Τουρνικιώτης, Παναγιώτης Φαραντάτος

Επικοινωνία: Παναγιώτης Φαραντάτος (panayotis.farantatos@gmail.com)

4. Ελ/Le Corbusier: Γενεαλογίες

Συνέδριο, Αίθουσα Καυταντζόγλου, Σχολή Αρχιτεκτόνων ΕΜΠ, 29-31 Οκτωβρίου 2015

Τρεις γενιές Ελλήνων αρχιτεκτόνων, διδασκόντων και ερευνητών επιχειρούν να απαντήσουν στο ερώτημα ‘αν και γιατί μας αφορά σήμερα, ακόμα, ο Le Corbusier’.

Επιμέλεια: Νικόλαος-Ίων Τερζόγλου, Κώστας Τσιαμπάος.

Επικοινωνία: Νικόλαος-Ίων Τερζόγλου (niterzoglou@arch.ntua.gr) και Κώστας Τσιαμπάος (ktsiambaos@arch.ntua.gr)

5. Ο Ελ(ληνικός) Corbusier

Έκθεση, Αίθουσα Καυταντζόγλου, Σχολή Αρχιτεκτόνων ΕΜΠ, 29 Οκτ. - 28 Νοεμβρίου 2015

Η έκθεση φέρνει στο προσκήνιο την πολυδιάστατη σχέση του Le Corbusier με την Ελλάδα μέσα από αρχειακό, εκπαιδευτικό και ερευνητικό υλικό της Σχολής Αρχιτεκτόνων ΕΜΠ.

Επιμέλεια: Παναγιώτης Τουρνικιώτης, Κώστας Τσιαμπάος, Πέτρος Φωκαΐδης, Νίκος Μαγουλιώτης.

Επικοινωνία: Πέτρος Φωκαΐδης (petros.phokaides@gmail.com) και Νίκος Μαγουλιώτης (nik.magouliotis@gmail.com )

6. Στα ίχνη του Le Corbusier: Αρχιτεκτονικοί περίπατοι στην Αθήνα

Οκτώβριος 2015 – Ιούνιος 2016

Διοργάνωση περιπάτων για μικρές ομάδες που θα ιχνηλατήσουν τις πραγματικές και τις φανταστικές πορείες του Le Corbusier στην Αθήνα.

Επιμέλεια: Νίκος Μαγουλιώτης, Παναγιώτης Τουρνικιώτης. Συνεργασία: Big Olive.

Επικοινωνία: Νίκος Μαγουλιώτης (nik.magouliotis@gmail.com)

7. Le Corbusier / Αναγνώσεις

Λεξικοπωλείο, Στασίνου 13, Παγκράτι 12 Νοεμβρίου 2015.

Μαραθώνια ανάγνωση και σχολιασμός κειμένων του Le Corbusier για την Ελλάδα και για την αρχιτεκτονική, με τη συμμετοχή αρχιτεκτόνων, σπουδαστών και άλλων δημιουργών.

Συνδιοργάνωση: Λεξικοπωλείο.

Επικοινωνία: Παναγιώτης Τουρνικιώτης (ptournikiotis@arch.ntua.gr)

8. DeCorbuziers

Εκθεσιακός χώρος του Ρομάντσο, 20-27 Δεκεμβρίου 2015.

Τα εγγόνια του Le Corbusier διοργανώνουν ένα εναλλακτικό ‘μνημόσυνο’ για τον μεγάλο δάσκαλο, προσκαλώντας νέους αρχιτέκτονες, δημιουργικά γραφεία, καλλιτέχνες και φοιτητές από όλο τον κόσμο να τον αποχαιρετήσουν, αποδομώντας την persona, την κληρονομιά και τα ιδανικά του μέσα από διαδραστικά-διαδικτυακά-πολυμεσικά έργα, performances κα.

Επιμέλεια: Συμεών Μπανός, Βάσω Πλαβού, Δήμητρα Βογιατζάκη, ARCHSTUDIES.gr, Μαρούλα Μπαχαρίδου.

Facebook: https://www.facebook.com/decorbuziers

Επικοινωνία: Δήμητρα Βογιατζάκη (decorbuziers@gmail.com)

9. Τέλος και μέλλον στο έργο του Le Corbusier

Ανοιχτός διάλογος στο Γαλλικό Ινστιτούτο, 11 Ιανουαρίου 2016.

Συμμετέχουν ο Mario Botta, καθηγητής της Ακαδημίας Αρχιτεκτονικής της Ελβετίας που εργάστηκε στο γραφείο του LC το 1965, και ο Antoine Picon, καθηγητής του Harvard και πρόεδρος του Ιδρύματος Le Corbusier. Συντονισμός διαλόγου: Παναγιώτης Τουρνικιώτης

Συνδιοργάνωση: Ελβετική Πρεσβεία, Γαλλικό Ινστιτούτο

Επικοινωνία: Παναγιώτης Τουρνικιώτης (ptournikiotis@arch.ntua.gr)

Ανακατασκευή κατοικίας στις Πετριές

Εργοδότης: Κ. Πουλέτσου
Θέση: Πετριές, Εύβοια
Aρχιτέκτονας: Κώστας Τσιαμπάος

Για τον Δοξιάδη του Δημήτρη Φιλιππίδη

Δημήτρης Φιλιππίδης
Κωνσταντίνος Α. Δοξιάδης 1913-1975. Αναφορά στον Ιππόδαμο

Το ενδιαφέρον για τον Κωνσταντίνο Δοξιάδη τα τελευταία χρόνια είναι έντονο, τόσο εντός όσο και εκτός συνόρων. Αυτό συμβαίνει για πολλούς λόγους αλλά κυρίως επειδή η σκέψη του Δοξιάδη για τους ανθρώπινους οικισμούς, με το διεπιστημονικό της υπόβαθρο, είναι ιδιαίτερα επίκαιρη σήμερα. Εκδόσεις, συνέδρια και αναδρομικές εκθέσεις, άρθρα σε διεθνή επιστημονικά περιοδικά, διδακτορικές διατριβές που έγιναν και γίνονται σε ελληνικά και ξένα πανεπιστήμια μελετούν την ιλιγγιώδη παραγωγή του Δοξιάδη η οποία φαίνεται να αποτυπώνει τρισδιάστατα την εικόνα μιας ολόκληρης εποχής.

Το βιβλίο του Δημήτρη Φιλιππίδη είναι ένα εντυπωσιακό έργο αναφοράς, ένας σπάνιος συνδυασμός εκτεταμένης αρχειακής έρευνας, βαθιάς γνώσης της ιστορίας της ελληνικής αρχιτεκτονικής και συσσωρευμένης πρωτογενούς εμπειρίας. Και η ‘Μέλισσα’, με την διάθεσή της να υποστηρίξει μια τέτοια έκδοση, κάνει την υπέρβαση, για τα σημερινά δεδομένα, όχι μόνο γιατί το μπορεί αλλά κυρίως επειδή το θέλει.

Σε ένα πρώτο επίπεδο ανάγνωσης το βιβλίο του Φιλιππίδη επιδιώκει, και καταφέρνει, να αποδώσει μια πλούσια γενική εικόνα της δουλειάς του Δοξιάδη. Και λέω γενική εικόνα αφού θα χρειάζονταν πολλοί τόμοι για να καταγραφεί το σύνολο αυτής της δουλειάς σε όλες της τις διαστάσεις. Άλλωστε για επιμέρους, εξειδικευμένα θέματα μπορεί κανείς να ανατρέξει στην πρόσφατη βιβλιογραφία.

Σε ένα δεύτερο επίπεδο ανάγνωσης το βιβλίο φέρνει στο προσκήνιο το πρόσωπο Δοξιάδης, τον D, όπως ήταν το κωδικό του όνομα στο γραφείο του. Ο Φιλιππίδης, άλλες φορές άμεσα και άλλες φορές έμμεσα, καταγράφει την εκτίμηση ή το θαυμασμό του για αυτό το πρόσωπο το οποίο, μέσα από έναν πολύπλοκο, αποστασιοποιημένο και τεχνοκρατικό λόγο, εξέφραζε τελικά ένα απλό, άμεσο και ανθρωπιστικό όραμα. Η ανάδειξη αυτού του συνδυασμού, του φαινομενικά ασύμβατου, εξηγεί άλλωστε και την τεράστια δυναμική του Δοξιάδη. Γιατί αν το όραμα του Δοξιάδη για τους ανθρώπινους οικισμούς δεν θεμελιώνονταν πάνω σε σοβαρή έρευνα, μελετημένη στρατηγική και αμέτρητες ώρες δουλειάς δεν θα είχε στην πράξη κανένα θετικό αποτέλεσμα στη ζωή των κατοίκων των πόλεων.

Υπάρχει όμως και ένα τρίτο επίπεδο ανάγνωσης του βιβλίου, λιγότερο προφανές.

Μοιάζει ο Φιλιππίδης, γράφοντας για τον Δοξιάδη, να προσπαθεί ταυτόχρονα να τον καταλάβει. Όχι απλά να τον περιγράψει εξωτερικά, αλλά να μπει μέσα του σπάζοντας το προστατευτικό κουκούλι που τον κρατάει σε απόσταση, να αποκαλύψει ποιος είναι ο Ντίνος πίσω από τον D. Τελικός στόχος του βιβλίου δεν είναι η παρουσίαση του έργου του Δοξιάδη, αλλά του Δοξιάδη πίσω από το έργο του. Δεν μας κρύβει άλλωστε ο Φιλιππίδης ότι ο τίτλος του βιβλίου του είναι ο τίτλος που θα έδινε ο ίδιος ο Δοξιάδης στην αυτοβιογραφία την οποία δεν πρόλαβε να γράψει. Αυτό το σχέδιο του Φιλιππίδη, για μια βιογραφία στη θέση της αυτοβιογραφίας, θα ολοκληρωθεί μόνο αν φανερωθεί το τελικό μυστικό, αν αποκρυπτογραφηθεί το ‘rosebud’* του Δοξιάδη, όπως ο ίδιος αναφέρει.

Δεν είμαι σίγουρος αν αυτό το σχέδιο έχει τελικά επιτυχία. Ίσως να ήταν εξαιρετικά φιλόδοξο. Ίσως και να ήταν καταδικασμένο εξαρχής. Ίσως θα πρέπει να δεχτούμε ότι το ‘rosebud’ του Κωνσταντίνου Α. Δοξιάδη δεν προσεγγίζεται, αλλά διακρίνεται μόνο αμυδρά μέσα από τις αντανακλάσεις του στη σκέψη και το έργο του.

Στη γνωστή βιογραφία του Orson Welles με τίτλο ‘Citizen Welles’ o συγγραφέας Frank Brady εξηγεί, με τα λόγια του ίδιου του Welles, τι σήμαινε στην ταινία η λέξη ‘rosebud’. Ήταν το όνομα από το μικρό έλκηθρο με το οποίο έπαιζε ο πρωταγωνιστής, ως παιδί, την ημέρα που τον πήρανε μακριά από το σπίτι του και τη μητέρα του.

Μήπως, άραγε, η απάντηση βρίσκεται μπροστά στα μάτια μας; Γιατί πώς αλλιώς μπορούμε να ερμηνεύσουμε το όνειρο του Δοξιάδη για τη μελλοντική ‘εντοπία’ παρά ως μια ατελέσφορη κίνηση να επιστρέψει το ανεπίστρεπτο· όπως ανεπίστρεπτη είναι η πατρίδα που χάνει και η μητέρα που χάνεται; Πώς αλλιώς μπορούμε να καταλάβουμε την εμμονή του Δοξιάδη με την καταγραφή και την ταξινόμηση παρά ως μια ατέρμονη προσπάθεια να ελεγχθεί το ανεξέλεγκτο· όπως ανεξέλεγκτο θα είναι το απροσδόκητο τέλος που φέρνει η σπάνια ασθένεια;

Σε αυτό το τρίτο επίπεδο ανάγνωσης βρίσκεται, για μένα, η κινητήρια δύναμη του βιβλίου. Ενός βιβλίου που άρχισε να γράφεται, όπως λέει ο μύθος, με την αφορμή της κατεδάφισης του σπιτιού του Δοξιάδη στο Απολλώνιο ή, όπως θα έλεγε ένας άλλος μύθος, με την ανάμνηση εκείνης της πρώτης συνάντησης του συγγραφέα με ένα πρόσωπο τόσο γνωστό και διάσημο αλλά ταυτόχρονα τόσο κλειστό και απροσπέλαστο.

Στο τελευταίο του βιβλίο ο Φιλιππίδης αγνοεί την προειδοποίηση ‘no trespassing’**. Αναμετράται με τις φανερές και κρυφές πτυχές του Δοξιάδη και φτάνει μακριά. Ή τουλάχιστον επιχειρεί. Και μόνη αυτή η επιχείρηση είναι πολύτιμη.

Κώστας Τσιαμπάος

* Η λέξη-κλειδί από την ταινία ‘Citizen Kane’ του Orson Welles.

** Η πινακίδα έξω από το σπίτι του Charles Foster Kane.

ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ #4

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ #4 

CORPUS


Ειρήνη Μαρινάκη, διδάκτωρ, Τhe London Consortium
«Ο Νικόλαος Κάλας και το σκάκι: η τέχνη ως παιχνίδι, το παιχνίδι ως τέχνη»

Λουίζα Αυγήτα, διδάκτωρ, City University London
«Διεκδικώντας την ιστορία. Η φεμινιστική οπτική της Linda Nochlin»

Σπύρος Μοσχονάς, διδάκτωρ, ΕΚΠΑ
«Τα καλλιτεχνικά σωματεία στην Ελλάδα: 1930-1955»

Θανάσης Θ. Σωτηρίου, μεταπτυχιακό δίπλωμα ιστορίας της τέχνης, ΕΚΠΑ – Βασιλική Πλιάτσικα, διδάκτωρ, ΕΚΠΑ
«H επίδραση της μινωικής και μυκηναϊκής τέχνης στο έργο του αρχιτέκτονα Νικόλαου Ζουμπουλίδη»

ΞΕΝΙΑ

T. J. Clark, ομότιμος καθηγητής, University of California, Berkeley
«Η Guernica του Picasso»
Mετάφραση από τα αγγλικά: Άννυ Μάλαμα

OPINIO

Otto Karl Werckmeister, ομότιμος καθηγητής, Northwestern University, Evanston, IL

«Όχι άλλο Benjamin! Η νέα έκδοση του δοκιμίου του Walter Benjamin: «Το έργο τέχνης την εποχή της δυνατότητας της τεχνικής του αναπαραγωγής»»
Mετάφραση από τα αγγλικά: Τιτίνα Κορνέζου

DATA

Μαρία Γ. Μόσχου, διδάκτωρ, ΕΚΠΑ
«Το αγιογραφικό έργο του Θεόφιλου και η δημοσίευση έξι εικόνων στον κατάλογο της έκθεσης του Τελλογλείου «Τιμή στον Tériade»»

ΠΗΓΕΣ / ΤΕΚΜΗΡΙΑ

E. H. Gombrich, “Kunstliteratur” στο Atlantisbuch der Kunst: eine Enzyklopädie der bildendenKünste, Ζυρίχη, Atlantis Verlag, 1952, σσ. 665-679, αγγλ. μτφρ. Max Marmor, “The literature of art”, Art Documentation, 11, (1), Άνοιξη 1992, σσ. 3-8, το παράθεμα σ.3.

Αναφορά του αστυνομικού επιθεωρητή για τη δραστηριότητα του Picasso στο Παρίσι (1901) Επιμέλεια-μετάφραση από τα γαλλικά: Νίκος Δασκαλοθανάσης

Barnett Newman, Το Υψηλό συμβαίνει τώρα (1948)
Μετάφραση από τα αγγλικά: Νάσια Τσάτσου, πτυχίο θεωρίας και ιστορίας της τέχνης, ΑΣΚΤ
Άσμα του Giotto, ζωγράφου εκ Φλωρεντίας
Μετάφραση από τα ιταλικά: Βασιλική Δανιήλ, μεταπτυχιακό δίπλωμα ιστορίας της τέχνης, Πανεπιστήμιο Κρήτης

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΑ

Παναγιώτης Κ. Ιωάννου
Οι Vite του Vasari: εκδόσεις, μεταφράσεις και μελέτες

Νίκος Δασκαλοθανάσης
Βιβλιογραφία για τις περί τέχνης πηγές της αρχαιότητας

ΒΙΒΛΙΑ

Ιάνθη Ασημακοπούλου, μεταδιδακτορική ερευνήτρια, ΕΚΠΑ
Α. Richard Turner, Η Αναγέννηση στη Φλωρεντία: Η γένεση μιας νέας τέχνης, Η Ιταλική Αναγέννηση: Αρχιτεκτονική, Γλυπτική, Ζωγραφική

Αλέξανδρος Διαμαντής, μεταπτυχιακό δίπλωμα ιστορίας της τέχνης, Πανεπιστήμιο Κρήτης
Κωνσταντίνος Βασιλείου (επιμέλεια), Τέχνη και Δημιουργικότητα. Μια ανθολογία

Κώστας Τσιαμπάος, λέκτορας, ΕΜΠ
Josep-Maria Montaner, Ιστορία της σύγχρονης αρχιτεκτονικής: κινήματα, ιδέες και δημιουργοί στο δεύτερο μισό του 20ού αιώνα

ΕΚΘΕΣΕΙΣ

Νίκος Αξαρλής, BA στις Καλές Τέχνες, Nottingham University
MALEVICH: REVOLUTIONARY OF RUSSIAN ART
Tate Modern, Λονδίνο, 16 Ιουλίου – 26 Οκτωβρίου 2014

Στρατής Πανταζής, διδάκτωρ, The University of Manchester
MICHELANGELO PISTOLETTO
Φεστιβάλ Αισχυλείων, Παλαιό Ελαιουργείο, Eλευσίνα, 30 Αυγούστου – 5 Οκτωβρίου 2014

Άνη Κοντογιώργη, διδάκτωρ, ΑΠΘ
ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΡΑΛΛΗΣ. ΜΕ ΤΟ ΒΛΕΜΜΑ ΣΤΗΝ ΑΝΑΤΟΛΗ
Μουσείο Μπενάκη, Κτηριακό συγκρότημα Κεραμεικού-Μουσείο Ισλαμικής Τέχνης, 17 Δεκεμβρίου 2014 – 22 Φεβρουαρίου 2015


Πόπη Σφακιανάκη, υποψήφια διδάκτωρ, Πανεπιστήμιο Κρήτης
ΤΙΜΗ ΣΤΟΝ TÉRIADE
Τελλόγλειο Ίδρυμα Τεχνών, 14 Νοεμβρίου 2014 – 18 Μαρτίου 2015

Αλέξανδρος Τενεκετζής, διδάκτωρ, Πανεπιστήμιο Κρήτης
ΕΙΚΑΣΤΙΚΕΣ ΤΕΧΝΕΣ ΚΑΙ ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ
Κέντρο Τεχνών του Δήμου Αθηναίων, Πάρκο Ελευθερίας, 29 Οκτωβρίου – 30 Νοεμβρίου 2014

modern greek architecture in context I

Αρχιτέκτονες […] θα αντικρύσουμε τα ήθη, τα έθιμα (για κάθε τόπο και χώρο), το έδαφος και όλην την παραγωγικότητά του […] θα σταθούμε, ακόμη, μπροστά στη θρησκεία. Και στα τραγούδια, στις προσευχές και στις γιορτές. Μαζί και στις πίκρες και σ’ όλες τις εκδηλώσεις της «λαϊκής» κοινωνίας.

Άρης Κωνσταντινίδης, Δυο «χωριά» απ’ τη Μύκονο και μερικές πιο γενικές σκέψεις μαζί τους [1947], Ηράκλειο: ΠΕΚ, 2011, σ. 35.

Maison Domino revisited I

Rematerialising Culture II

Rematerialising Culture

Ο Σύνδεσμος Υποτρόφων του Ιδρύματος Α. Γ. Λεβέντη, με αφορμή τη συμπλήρωση 10 ετών λειτουργίας του, οργανώνει την ανοικτή πολιτιστική εκδήλωση Rematerialising Culture από την Παρασκευή 28 έως και την Κυριακή 30 Νοεμβρίου 2014 στις 19:00, στο Ίδρυμα Μιχάλης Κακογιάννης δίνοντας βήμα σε νέους εικαστικούς και μουσικούς καλλιτέχνες. Με την ευγενική υποστήριξη του Ιδρύματος Α.Γ. Λεβέντη και του Ιδρύματος Μιχάλης Κακογιάννης.

Σκοπός της εκδήλωσης είναι η προβολή νέων δημιουργών, Ελλήνων και Κυπρίων, σε μια περίοδο δύσκολη και παράλληλα προκλητική για τη νέα γενιά. Στην εκδήλωση συμμετέχουν πάνω από 30 καλλιτέχνες με ζωγραφική, γλυπτική, performance, video art, αρχιτεκτονικές και ηχητικές εγκαταστάσεις.

Συγκεκριμένα, οι εικαστικοί σχολιάζουν τη σύγχρονη πραγματικότητα της εποχής μας παρουσιάζοντας την δική τους απρόσμενη οπτική στη νέα διάσταση που αποκτά το ίχνος, το υπόλειμμα και η ίδια η ύλη μέσα από την επανάχρηση.

Στόχος της έκθεσης είναι να αναδειχθούν έργα με γνώμονα τον επαναπροσδιορισμό του περιβάλλοντός μας και την κοινωνική υποχρέωση του ατόμου για τη δημιουργική μεταβολή του, μεταδίδοντας την πρόσθετη συμβολική σημασία της πρακτικής της ανακύκλωσης ως ένα παράδειγμα επεξεργασίας κεντρικών ιδεών και ανασυγκρότησης μιας πολυπολιτισμικής κουλτούρας. Παράλληλα, εξετάζεται διεξοδικά το ζήτημα της πολιτισμικής μνήμης και οι τρόποι με τους οποίους μεταβάλλεται και συνυπάρχει εκ νέου με το υλικό πεδίο. Αξιολογώντας τις έννοιες της υλικότητας και της υλοποίησης ως ένα πεδίο έρευνας κρίσιμης σημασίας για μια εποχή μεγάλων μετασχηματισμών, η έκθεση προτείνει την αναζήτηση μηχανισμών μιας διευρυμένης αειφορίας με πολιτισμική σημασία.

Διάρκεια έκθεσης: 28 έως 30 Νοεμβρίου 2014
Ώρες λειτουργίας για το κοινό: 18.00-22.00
 

Είσοδος Ελεύθερη

http://www.mcf.gr/

Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΩΣ ΘΕΩΡΙΑ

Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΩΣ ΘΕΩΡΙΑ / Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΣΤΗ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΟΧΗ ΚΑΙ ΣΤΙΣ ΣΠΟΥΔΕΣ ΤΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΩΝ ΕΜΠ*

Όταν αποφασίσαμε να μαζευτούμε να μιλήσουμε για τον ρόλο της Ιστορίας και της Θεωρίας στις σπουδές αρχιτεκτονικής και ειδικότερα στη Σχολή μας σκέφτηκα πόσο ενδιαφέρον θα είχε να γίνει μια τέτοια συζήτηση και ποιές θα ήταν οι απόψεις των φοιτητών για την αξία της Ιστορίας και Θεωρίας στις σπουδές τους. Σκεφτόμουν ότι για άλλους η αξία αυτή θα ήταν αυτονόητη, όπως είναι για μένα, ενώ για άλλους η αξία αυτή θα ήταν από μικρή έως αμελητέα. Κάποιοι θα θεωρούσαν απαραίτητο ένα ιστορικό-θεωρητικό υπόβαθρο στην πορεία τους να γίνουν αρχιτέκτονες και κάποιοι όχι. Σκεφτόμουν επίσης ότι η φράση του ιστοτόπου της Σχολής: «τα μαθήματα Θεωρίας - Άσκησης διαφέρουν από τα μαθήματα Σύνθεσης και Θεωρίας…» αν και σωστή ως περιεχόμενο πιο πολύ μπερδεύει παρά εξηγεί. 

Καταρχάς να θέσω δύο προτάσεις τις οποίες λαμβάνω ως δεδομένες: α. Η ιστορία και η θεωρία της αρχιτεκτονικής αφορούν στο ίδιο αντικείμενο, είναι συμπληρωματικές πλευρές μιας κοινής περιοχής β. κύριος στόχος και των δύο, όπως και των συνθετικών μαθημάτων, είναι η διδασκαλία της αρχιτεκτονικής.

Πώς, γίνεται κάποιος αρχιτέκτονας; Φαίνεται ότι δεν μπορεί να μάθει κανείς την αρχιτεκτονική από τα βιβλία και μόνο. Δεν αρκεί να διαβάσει. Χρειάζεται η εργαστηριακή δουλειά. Να κάτσει στο σχεδιαστήριο - αυτό που λένε και στούντιο - μαζί με έναν άλλον ο οποίος είναι ήδη αρχιτέκτονας και να ακολουθήσει μια πρακτική μαθητεία. Εδώ μιλάμε για τα συνθετικά μαθήματα.

Όλο αυτό όμως έχει, υποτίθεται, από πίσω του μια μέθοδο, μια θεωρία αλλά πού βρίσκεται αυτή η θεωρία; Ποιά η σχέση της με τον σχεδιασμό; Πού ακριβώς υπάρχει αυτή ως προς το εργαστήριο-σχεδιαστήριο; Η αλήθεια είναι ότι δεν μπορούμε να εξηγήσουμε απόλυτα αυτό που σχεδιάζουμε. Δεν υπάρχει μια άμεση αντιστοίχιση της θεωρίας με τον σχεδιασμό. Άλλωστε δεν σχεδιάζουμε θεωρίες αλλά προβολές και αναπαραστάσεις κτηρίων.

Πώς μπορεί όμως να ελέγξει μια φοιτήτρια ή ένας φοιτητής, να αξιολογήσει αυτό που κάνει αν δεν το συνδέσει με μια θεωρία; Με το αν τον ικανοποιεί; Με το αν ικανοποιεί τον συμφοιτητή του; Τον καθηγητή του; Ποιό είναι το κριτήριο; Ποιά η αντικειμενικότητα; Με άλλα λόγια που θεμελιώνεται όλο αυτό;

Εδώ πλέον τα ερωτήματα πολλαπλασιάζονται ανεξέλεγκτα τόσο σε σχέση με την αρχιτεκτονική ως γνωστικό αντικείμενο όσο και σε σχέση με τον αρχιτέκτονα: «Είναι η αρχιτεκτονική επιστήμη; Είναι τέχνη; Είναι και τα δύο; Τίποτε από τα δύο;» αλλά και «Είναι ο αρχιτέκτονας επιστήμονας; Είναι καλλιτέχνης; Ποιά η διαφορά αρχιτέκτονα και πολιτικού μηχανικού» κ.ο.κ.;

Τα παραπάνω ερωτήματα έχουν λάβει διάφορες απαντήσεις κατά καιρούς, περισσότερο ή λιγότερο ικανοποιητικές. Παραμένουν όμως ως ερωτήματα και θα παραμένουν προβληματίζοντάς μας ή εγκλωβίζοντάς μας σε έναν νοητικό λαβύρινθο ο οποίος δεν έχει εύκολες διεξόδους. Σε τέτοιες περιστάσεις που ο κλοιός αρχίζει να σφίγγει και τα όρια αν και συνεχώς μετακινούμενα αρχίζουν φαντάζουν ολοένα και πιο ασφυκτικά, πάντα χρησιμεύει μια ‘πτήση’ εκτός του δεδομένου πλαισίου· μια κίνηση ‘out of the box’, που λέμε, ‘εκτός του κουτιού’. Αυτή η μετατόπιση μπορεί να γίνει μέσα από μια αναλογία η οποία θα μας πάει σε ένα άλλο γνωστικό αντικείμενο, ένα άλλο παράδειγμα εκτός αρχιτεκτονικής το οποίο θα μου επιτρέψει να μιλήσω για την αρχιτεκτονική.

Αυτό το παράδειγμα το παίρνω έτοιμο από την εξής φράση: «Η αληθινή ιστορία […] εμφανίζεται ως ένα είδος ψυχανάλυσης, που σου επιτρέπει να αποκτήσεις την ελευθερία σου.» Αυτή είναι μια φράση από ένα γνωστό σε όλους μας βιβλίο, την ελληνική έκδοση του βιβλίου Ιστοριογραφία της μοντέρνας αρχιτεκτονικής του Παναγιώτη Τουρνικιώτη.[1] Ο Τουρνικιώτης το αναφέρει αυτό γράφοντας για τις ιστορίες της μοντέρνας αρχιτεκτονικής μετά το 1960, τις ιστορίες που εμφανίστηκαν στη σύγχρονη εποχή δηλαδή. Η ψυχανάλυση θα είναι λοιπόν, exempli gratia, αυτό το παράδειγμα μιας ανάλογης περίπτωσης όπου έχουμε, όπως και στην ιστορία της αρχιτεκτονικής, μια σκέψη πάνω στη δημιουργία, μεταφορά και κατασκευή του νοήματος.

Καταρχάς, αν δούμε τη γνωσιολογική τους ταυτότητα, τόσο η Αρχιτεκτονική όσο και η Ψυχανάλυση τοποθετούνται σε μία ευμετάβλητη περιοχή η οποία βρίσκεται ανάμεσα στην επιστήμη, την θεωρία, την τέχνη, την πρακτική. Από την εποχή που ο Dilthey χώρισε τις επιστήμες σε δύο βασικές κατηγορίες: τις επεξηγηματικές ή νομοθετικές ή φυσικές επιστήμες (Naturwissenschaften) και τις ερμηνευτικές ή επιστήμες του πνεύματος (Geisteswissenschaften), άλλες επιστήμες αυτό-τοποθετήθηκαν στην πρώτη κατηγορία, άλλες στη δεύτερη και άλλες πουθενά. Ο Freud ήθελε να τοποθετήσει την ψυχανάλυση στην πρώτη κατηγορία. Οι επίγονοί του το ξανασκέφτηκαν, το αμφισβήτησαν και πλέον δεν βρίσκουν τον λόγο να πάρουν μια μονοσήμαντη θέση. Η αρχιτεκτονική δεν τοποθετήθηκε εξαρχής σε καμία αφού δεν της άρεσε να θεωρείται επιστήμη αλλά ένιωθε υπέροχα ανάμεσα στη συντροφιά των άλλων καλών τεχνών. Μετά από κάποιες δεκαετίες άρχισε κι αυτή να νιώθει άβολα αφού την μοντέρνα εποχή πολλοί αρχιτέκτονες την έσπρωχναν να εγκαταλείψει την ‘παρέα’ της. Σήμερα, νιώθει μάλλον μπερδεμένη, γι αυτό και επιδιώκει να το θέτει μαξιμαλιστικά: και επιστήμη και τέχνη. Η Σχολή μας μάλλον την βλέπει έτσι.

Ως προς την πρακτική, τόσο η διδασκαλία της αρχιτεκτονικής όσο και η ψυχανάλυση θέτουν στο κέντρο μια αναντικατάστατη διαδικασία διαλόγου.[2] Ο φοιτητής δουλεύει και εξελίσσεται δίπλα σε κάποιον που το γνωρίζει ήδη. Αποκτά μια εμπειρική γνώση μέσα από το πείραμα, τη δοκιμή, την επαλήθευση. Συμμετέχει σε ένα ενδιαφέρον παιχνίδι: φτιάχνει κάτι, το αλλάζει, το χαλάει, το ξαναφτιάχνει. Ο καθηγητής (όπως ο αναλυτής) δεν δίνει ακριβείς οδηγίες, δεν λέει τι πρέπει και τι δεν πρέπει να κάνει ο μαθητής, αλλά θέτει ένα πλαίσιο μέσα στο οποίο όσα λέει και κάνει ο φοιτητής έχουν νόημα. Βοηθάει στο να κατασκευαστεί, από κοινού με τον φοιτητή, μια εσωτερικά συνεπής σύνθεση, λειτουργική και με περιορισμένες αντιφάσεις. Αυτό που εμφανίζεται κυρίως δεν είναι η αυθεντία αλλά η συνεργασία και αυτή η συνεργασία επιτυγχάνεται με την διαπροσωπική συνάντηση και εξασφαλίζεται από την διϋποκειμενική προοπτική. Το σημαντικό είναι αυτό που θέλει να κάνει ο φοιτητής (η αρχική πρόθεση) και πώς αυτό θα αποκτήσει, σταδιακά, ταυτότητα και μορφή.

Σε αυτήν τη βάση το θέμα ολοκληρώνεται όταν από μία αρχική, απροσδιόριστη πρόθεση φτάνει ο φοιτητής σε μία σύνθεση. Η επιτυχία δεν έχει να κάνει απλά με μια άμεση αντιμετώπιση αστοχιών και λειτουργικών προβλημάτων (αν μια λειτουργική σύνδεση είναι αδύναμη, αν ένας διάδρομος είναι στενός, αν μια σκάλα είναι απότομη) αλλά με τη «σταδιακή εισαγωγή μιας εσωτερικής αλλαγής, η οποία θα μπορούσε να επιτρέψει την επίτευξη καλύτερης λύσης.»[3] Αυτή η διαλεκτική δραστηριότητα οδηγεί σταδιακά σε μια «αναπαράσταση του προηγουμένως απροσδιόριστου, ασύλληπτου και ασαφούς περιεχομένου»[4] (του αρχικού σκίτσου π.χ.) κάτι ανάλογο με την μετατροπή του ασυνείδητου σε συνειδητό. Μια συνεχής πειραματική κατάσταση η οποία δεν έχει ένα προδιαγεγραμμένο τέλος αλλά ελέγχεται ξανά και ξανά διασφαλίζοντας το σταδιακό όφελος.[5]

Ποιος είναι όμως ο ρόλος της ιστορίας και της θεωρίας σε όλα αυτά;

Η προσωπική ιστορία, ως γνωστόν, τίθεται ως η βασική περιοχή έρευνας στην ψυχανάλυση. Για να λειτουργήσει κάποιος καλύτερα στο τώρα προϋπόθεση είναι να γυρίσει στο παρελθόν ώστε να ‘κατανοήσει’, να ‘δει’, αυτό που έχει ήδη γίνει. Ο τελικός σκοπός δεν είναι η ίδια η γνώση της ιστορίας αλλά η μέσω της ιστορίας καλύτερη προσαρμογή στη σημερινή πραγματικότητα. Αντίστοιχα η γνώση της ιστορίας στην αρχιτεκτονική δεν είναι αυτοσκοπός· δεν μαθαίνουμε ιστορία για να επαναλάβουμε αυτό που έγινε στο παρελθόν ή να το απορρίψουμε αλλά για να το νοηματοδοτήσουμε και να το εντάξουμε σε αυτό που κάνουμε σήμερα. Το παρελθόν χρησιμεύει μόνο στον βαθμό που διαφωτίζει το παρόν. Όλα όσα αποτελούν κομμάτια της ιστορίας της αρχιτεκτονικής μας βοηθούν να είμαστε πιο παραγωγικοί και δημιουργικοί στο σήμερα.

Άλλωστε είναι πρακτικά αδύνατον να ‘αγνοήσουμε’, να ‘αποφύγουμε’ την ιστορία. Πάντα φτιάχνουμε αυτό που είμαστε με τα υλικά που έχουμε μαζέψει τόσα χρόνια. Ότι έχει δημιουργηθεί στο παρελθόν μας επηρεάζει ακόμα, θέλουμε δεν θέλουμε. Όσον αφορά την αρχιτεκτονική, το έργο των αρχιτεκτόνων, τα βιβλία και τα κείμενα αρχιτεκτονικής, οι εικόνες που προβάλλονται στα περιοδικά, οι εκθέσεις αρχιτεκτονικής και βέβαια η διδασκαλία της αρχιτεκτονικής, καθορίζουν σε μεγάλο βαθμό αυτό που είναι η αρχιτεκτονική σήμερα. Όλη αυτή η παραγόμενη ενέργεια επηρεάζει τη σκέψη και τη δράση μας ακόμα και αν είναι ασυνείδητη. Σχεδιάζουμε ένα επίμηκες άνοιγμα, προτιμάμε να βάφουμε λευκούς τους τοίχους ή να αφήνουμε ανεπίχριστο το σκυρόδεμα, μας αρέσει η ‘ελεύθερη’ κάτοψη. Όλα αυτά τα κάνουμε πολλές φορές, χωρίς να μπορούμε να εξηγήσουμε με ακρίβεια το γιατί. Η ιστορία, όπως η ψυχανάλυση, έρχεται εδώ να κάνει συνειδητή γνώση όλη αυτή την κληρονομιά ώστε να αυτή γίνει λειτουργική, να μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να ανανεώσει τα αρχιτεκτονικά εργαλεία.

Εντάξει, θα πει ένας φοιτητής, γιατί όμως θα γίνω καλύτερος αρχιτέκτονας αν αποκτήσω στην πορεία των σπουδών μου ένα συγκροτημένο ιστορικό-θεωρητικό υπόβαθρο;

Εδώ θα απαντούσα ότι χωρίς να είναι αναγκαία μια εις βάθος γνώση (διδακτορικές σπουδές κλπ) η στοιχειώδης αντίληψη της ιστορικότητας είναι απαραίτητη. Δεν είναι τυχαίο ότι οι δύο πιο εμβληματικοί αρχιτέκτονες των τελευταίων 100 ετών (εδώ βάλτε εσείς δύο ονόματα) μπόρεσαν να οραματιστούν το αρχιτεκτονικό μέλλον και να αλλάξουν την αρχιτεκτονική πραγματικότητα ακριβώς επειδή είχαν μια πολύ καλή εποπτεία της Ιστορίας της αρχιτεκτονικής, όλων αυτών των θεμελιωδών (fundamental) τύπων, δομών, μορφών αλλά και βιβλίων, προγραμμάτων, μανιφέστων.

Ως προς την σημασία της θεωρίας, τόσο στην αρχιτεκτονική όσο και στην ψυχανάλυση, μια θεωρία πάντα υποστηρίζει την ιστορική έρευνα.[6] Εκείνο που πράγματι συνέβη (το τεκμήριο) και η παρουσίαση εκείνου που συνέβη (η αφήγηση) πάνε μαζί.[7] Η θεωρία αναζητά το νόημα της ιστορίας αφού αναγνωρίζει ότι πίσω από τα γεγονότα, από τις πράξεις, υπάρχει ένα τέτοιο νόημα.[8] Δεν είναι μόνο αυτό που έγινε αλλά και το γιατί έγινε ότι έγινε.[9] Γιατί σχεδιάστηκε αυτή η κάτοψη, γιατί δόθηκε αυτή η λύση, γιατί επιλέχθηκε αυτό το υλικό και όχι το άλλο, κλπ.

Κάνοντας ένα βήμα παρακάτω θα λέγαμε ότι αυτή η σύνθετη λέξη ιστορία-θεωρία μπορεί να αντικατασταθεί από τη λέξη κατασκευή.[10] Μιλώντας για μια ιστορικό-θεωρητική κατασκευή στην διδασκαλία της αρχιτεκτονικής, μιλάμε για μια δουλειά η οποία νοηματοδοτεί τον σχεδιασμό, ορίζει την θεωρητική περιοχή αυτού που θα αναπτυχθεί στη συνέχεια ως σύνθεση στο σχεδιαστήριο.[11] Αυτή η κατασκευή πατάει στα θεμέλια της ιστορίας αλλά αποτελεί μια δημιουργία νέων νοημάτων και όχι μια απλή ερμηνεία του παρελθόντος·[12] συντάσσει μια αφηγηματική αντί για ιστορική αλήθεια.[13] Με πιο απλά λόγια όλα αυτά που μάθαμε σε σχέση με το παρελθόν (ιστορία) και κατανοήσαμε, νοηματοδοτήσαμε σε σχέση με το παρόν (θεωρία) τα συντάσσουμε σε ένα συγκροτημένο σώμα γνώσεων και εμπειριών το οποίο θα εμπλουτίσει τον σχεδιασμό.

Ωραία, θα πει μία φοιτήτρια, καταλαβαίνω ότι η ιστορία-θεωρία μπορεί να εμπλουτίσει την αρχιτεκτονική μου σύνθεση. Είναι όμως απαραίτητη;

Πάνω σε αυτό θα έλεγα ότι αφενός η ίδια η μελέτη της ιστορίας και θεωρίας μπορεί από μόνη της να αποτελέσει μια απόλαυση.[14] Αυτή η κατάκτηση μιας συνειδητής-αναστοχαστικής γνώσης και όχι απλά η κατοχή μιας τεχνικής γνώσης προσφέρει μεγάλη ευχαρίστηση.[15] Αφετέρου η συστηματική θεωρητική σπουδή οδηγεί σε μία βαθύτερη κατανόηση του εαυτού, στην αύξηση της ενόρασης.[16] Και λέγοντας ενόραση, δεν εννοώ ένα μεταφυσικό «ταλέντο» αλλά μια καθαρότερη εικόνα του τι εγώ θέλω, τι επιδιώκω όταν σχεδιάζω, τι κάνω και γιατί το κάνω.[17] Η όποια υποκειμενικότητα δεν περιορίζει την ορθότητα των αποφάνσεων - την επαλήθευση - αλλά σαφώς αποθαρρύνει τον δογματισμό και αυξάνει την ελευθερία.[18]

Ο σπουδαίος άγγλος ψυχαναλυτής Bion πίστευε πως καθήκον του είναι να βοηθήσει τον αναλυόμενο να επιτύχει «να γίνει αυτό που πραγματικά είναι» ενώ ο Lacan θεωρούσε ότι όφειλε να βοηθήσει τον αναλυόμενο να «μιλήσει καλά», να ανακαλύψει την εσωτερική του αλήθεια.[19] Αυτήν την επιδίωξη πρέπει να έχει και ο καθηγητής της αρχιτεκτονικής σε σχέση με τον φοιτητή του περιμένοντας, ή μάλλον επιδιώκοντας, να έρθει ο φοιτητής σε σύγκρουση με τα κατεστημένα αισθητικά πλαίσια, τα σχεδιαστικά πρότυπα και τις αρχιτεκτονικές αξίες.

Η διδασκαλία δεν έχει μοναδικό της στόχο βέβαια την προσωπική καλλιέργεια του φοιτητή, ειδικά όταν αυτός αποφοιτά από ένα δημόσιο πανεπιστήμιο. Υποχρέωση ενός δημόσιου Πανεπιστημίου είναι, τουλάχιστον στο μυαλό μου, να απευθυνθεί στην κοινωνία η οποία το στηρίζει υλικά και θεσμικά, σε όλους όσοι πληρώνουν μέσω της φορολογίας ώστε αυτό να λειτουργεί και οι οποίοι θα χρειαστούν τις υπηρεσίες του αρχιτέκτονα όταν αυτός πάρει την άδεια εξάσκησης επαγγέλματος. Απέναντι σε αυτούς οφείλει ο αρχιτέκτονας να θέσει ένα βελτιωμένο πλαίσιο λειτουργίας για μια καλύτερη ζωή ή μάλλον να αφαιρέσει τα εμπόδια από τον δρόμο προς μια καλύτερη ζωή, όπως θα έλεγε ο Benevolo.[20] Αυτό σημαίνει ότι θα πρέπει να προσαρμοστεί στις εγγενείς συγκρούσεις της ζωής και να υπερβεί τους περιορισμούς και τις δυσκολίες που θέτει εξαρχής το περιβάλλον, ώστε να ανταποκριθεί στις ανάγκες του όποιου εργοδότη ζητάει την βοήθειά του. Αυτό σημαίνει επίσης ότι θα πρέπει να πραγματευτεί μια συνθήκη η οποία δεν είναι απλή και σταθερή αλλά σύνθετη και διαρκώς εξελισσόμενη, ιδιαίτερα όταν μιλάμε για τη σύγχρονη εποχή. Και εδώ η θεωρητική σπουδή έχει έναν πολύτιμο ρόλο για να κατανοήσουμε στοιχειωδώς το πλαίσιο της παγκοσμιοποιημένης εποχής μας.

Θα τελειώσω με μια πρόταση για το μέλλον των σπουδών ιστορίας και θεωρίας στη Σχολή μας. Αυτό που θα ήθελα είναι μια αμεσότερη σχέση των λεγόμενων συνθετικών μαθημάτων με τα θεωρητικά. Αυτό σημαίνει καταρχάς ότι, όπως είπα στην αρχή, κοινός στόχος είναι η διαμόρφωση του αρχιτέκτονα. Αυτό σημαίνει επίσης ότι δεν υπάρχει μια αξιολογική ιεράρχηση, κάτι που είναι περισσότερο ή λιγότερο σημαντικό, κάτι που προηγείται και κάτι που έπεται. Με άλλα λόγια δεν μπορεί να έχουμε σοβαρή εκπαίδευση μόνο μέσα από το σχεδιαστήριο, ούτε από μόνο μέσα από το αμφιθέατρο. Στην πρώτη περίπτωση υπάρχει ο κίνδυνος μιας στείρας μεθοδολογίας σχεδιασμού η οποία θέλει να μοιάζει αυτόνομη και εσωτερικά συνεπής αλλά συνεχώς ανακυκλώνεται και δεν μπορεί να πάει μακριά. Στην δεύτερη περίπτωση υπάρχει ο κίνδυνος μιας αυτάρεσκης θεωρητικολογίας η οποία δεν είναι λειτουργική, αφού δεν μπορεί να τροφοδοτήσει ουσιαστικά τον σχεδιασμό.

Πιστεύω επομένως ότι η διδασκαλία της Ιστορίας και Θεωρίας ή της Ιστορίας ως Θεωρίας μπορεί να είναι μια πολύ καρποφόρα για τον αρχιτεκτονικό σχεδιασμό περιοχή αρκεί αυτή καλλιεργηθεί σωστά. Προϋπόθεση, βέβαια, είναι αυτό να το θέλει και ο φοιτητής ή η φοιτήτρια. Άλλωστε, και ψυχανάλυση, μόνο αν θέλει κάποιος κάνει.

* Ανοιχτή συζήτηση στο πλαίσιο του μαθήματος Ιστορίας και Θεωρίας 6 «Η σύγχρονη εποχή». Έλαβε χώρα στο αίθριο του κτηρίου Καυταντζόγλου του ΕΜΠ, την Τρίτη 15 Ιουλίου.

[1] «Όμως, από το 1960 και μετά, η σκηνή των ιστοριών της μοντέρνας αρχιτεκτονικής επιτρέπει να συλλάβουμε μια καθοριστική αλλαγή. Τώρα έρχεται στην επιφάνεια η σκέψη της διαφοράς, που είναι αντίθετη στη λογική της ταυτότητας. Η αναιρετική προσέγγιση στηρίζεται σε μια θέληση ανακάλυψης των πραγματικών διαφορών της μοντέρνας αρχιτεκτονικής - δηλαδή του παρόντος των δεκαετιών του ’20 και του ’30 - σε σχέση και με το παρελθόν και με το μέλλον της […] Ωστόσο η αναιρετική προσέγγιση των συγγραφέων αυτών δεν είναι καθόλου αρνητική. Δεν επιστρέφει το μοντέρνο κίνημα στο παρελθόν για να το εξαφανίσει. Είναι βαθύτερα θετική […] Οι ιστορικοί αυτοί υποστηρίζουν την απομάκρυνσή τους από το παρελθόν, έστω και από το πρόσφατο παρελθόν […] για να μπορέσουν να το καταλάβουν στην απόλυτη πραγματικότητά του και έτσι να ελευθερωθούν από τα δεσμά του […] Από αυτή την άποψη, η αληθινή ιστορία του μοντέρνου κινήματος εμφανίζεται ως ένα είδος ψυχανάλυσης, που σου επιτρέπει να αποκτήσεις την ελευθερία σου.» Παναγιώτης Τουρνικιώτης (2002). Ιστοριογραφία της μοντέρνας αρχιτεκτονικής. Αθήνα: Αλεξάνδρεια, σ. 232.
[2] Όπως είπα και πριν, ο φοιτητής δεν μπορεί να μάθει αρχιτεκτονική μόνο διαβάζοντας όπως δεν μπορεί κάποιος να κάνει ψυχανάλυση μέσα από τα βιβλία. Όσα βιβλία ψυχανάλυσης και αν διαβάσει δεν μπορεί να αντικαταστήσει τις ώρες της συνεδρίας.
[3] Σταύρος Μέντζος (2011). «Εξελίξεις και μεταλλαγές στη θεραπευτική ψυχαναλυτική τεχνική κατά τις τελευταίες τρεις ως τέσσερις δεκαετίες». Οιδίπους, τ. 5, σ. 92
[4] Όπ.π., σ. 97.
[5] Ο Ogden μιλάει για μια συνεχή διαλεκτική κίνηση. Βλ. Κατερίνα Κονδύλη (2009). «Ψυχαναλυτική ερμηνεία: από τον αναλυτή-καθρέφτη στη διϋποκειμενικότητα και από την ιστορική αλήθεια στην αφήγηση». Οιδίπους, τ. 2, σ. 363.
[6] Paul Ricoeur (2012). On Psychoanalysis. London: Polity Press.
[7] Αναζητούμε το υποκειμενικό νόημα μέσα στην αντικειμενικότητα αφού οι εσωτερικές δομές φανερώνονται μόνο αν τις προσπελάσουμε από «έξω», διαβάζοντας, όσα αποσιωπά ο λόγος, ανάμεσα στις γραμμές, θέτοντας ερωτήματα τα οποία οι ίδιες δεν θέτουν στον εαυτό τους. Βλ. Jean Starobinski (1975). «Η λογοτεχνία: το κείμενο και ο ερμηνευτής» στο Jacques Le Goff και Pierre Nora (επ.), Το έργο της Ιστορίας, τομ. 1, Αθήνα: Ράππα, σ. 238-257.
[8] Έχουμε έτσι, σύμφωνα με την Cavell, μια αλληλεξάρτηση μεταξύ υποκειμενικότητας και αντικειμενικότητας. Βλ. Κατερίνα Κονδύλη (2011). «Ψυχαναλυτική ερμηνεία: από τον αναλυτή-καθρέφτη στη διϋποκειμενικότητα και από την ιστορική αλήθεια στην αφήγηση». Οιδίπους, τ. 2, 2009, σ. 361.
[9] Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη θεωρία είναι η ενεργή θεώρηση της τελικής εξήγησης για οτιδήποτε υπάρχει. Βλ. Ηθικά Νικομάχεια 1177a27.
[10] Το 1937 ο Freud θεωρεί την λέξη κατασκευή ως ένα δημιούργημα επαναδόμησης πιο πρόσφορη σε σχέση με την ερμηνεία σε σχέση με την ιστορία του αναλυόμενου. Βλ. Sigmund Freud (1937). Constructions in Analysis, S.E. 23, σ. 255-269.
[11] «Αν η ερμηνεία είναι, ούτως ειπείν, ισόμορφη με ένα σύμπτωμα, με ένα lapsus, με ένα ευφυολόγημα, η κατασκευή είναι σαν μια αλληγορία/μεταφορά ολόκληρης της ψυχαναλυτικής θεραπείας ως ταυτισιακή κατασκευή.» J. L. Donnet (1995). Le divan bien temperé. Paris: PUF.
[12] Κατασκευή νέων νοημάτων και όχι ερμηνεία, αποκάλυψη παλιών σύμφωνα με τον Renik. Βλ. Κονδύλη (2009) όπ.π., σ. 360.
[13] Κατερίνα Κονδύλη (2009). «Ψυχαναλυτική ερμηνεία: από τον αναλυτή-καθρέφτη στη διϋποκειμενικότητα και από την ιστορική αλήθεια στην αφήγηση». Οιδίπους, τ. 2, σ. 368.
[14] Ο Bion μίλησε για τη σπουδαιότητα των διεργασιών της σκέψης καθαυτών. Βλ. Κονδύλη (2011), όπ.π., σ. 112.
[15] Για τον André Green η σταδιακή επέκταση του πεδίου στη λειτουργία της σκέψης και η κατανόηση της πολυπλοκότητας της ζωής δίνει από μόνη της ευχαρίστηση. Βλ. Κατερίνα Κονδύλη (2011). «Συγκριτική παρουσίαση θεωριών σχετικά με τη θεραπευτική δράση της ψυχανάλυσης». Οιδίπους, τ. 5, 2011, σ. 111.
[16] Αυτό υποστήριζε η Melanie Klein για την ψυχανάλυση. Ο Bion, επίσης, μίλησε για τον δεσμό-Κ, όπου το Κ αντιπροσωπεύει τη γνώση-knowledge η οποία έχει ως απώτερο σκοπό την αύξηση της αυτογνωσίας. Βλ. Κονδύλη (2011): 120.
[17] Για την Marilia Aisenstein το υποκείμενο μπορεί, μέσω της ψυχανάλυσης, να γίνει ξανά φορέας της ιστορίας και της σκέψης του. Κονδύλη (2011): 112
[18] Αρκεί να δεχτούμε, όπως τονίζει ο Schafer, ότι μιλάμε για την κατασκευή ενός κόσμου και μιας ιστορίας και όχι του Κόσμου και της Ιστορίας. Βλ. Κατερίνα Κονδύλη (2009). «Ψυχαναλυτική ερμηνεία: από τον αναλυτή-καθρέφτη στη διϋποκειμενικότητα και από την ιστορική αλήθεια στην αφήγηση». Οιδίπους, τ. 2, 2009, σ. 369.
[19] Ο Winnicott λέει ότι στόχος της θεραπείας είναι αυτή να μπορεί να χρησιμοποιηθεί (usability). Βλ. Κονδύλη (2011): 131.
[20] Leonardo Benevolo (1960). Introduzione all'architettura. Bari: Laterza.