Topographies of Enlightenment (2001)

The unknown worlds of empiricism: Locke’s notion of personal knowledge and the perception of space through the travels in the age of Enlightenment.*

Introduction

The purpose of this paper is to examine John Locke’s Essay concerning Human Understanding and focus on its importance as an ideological background for spatial conception in the early seventeenth century English scene. The notion of personal experience as a means of spatial perception, which is so thoroughly cultivated in Locke’s essay, can also be defined through the travels and voyages of the 17th century. Expeditions and travels provide individuals with a new way of social, ethical, and aesthetical evaluation based on the experience of different civilizations and cultures. Personal experience, which becomes the only way of understanding cosmos, is finally the means to comprehend the human nature. It is though obvious that the experience gained through the travels has a particular importance when studying the human subject and its relation to the spatial perception and representation. Locke’s way of spatial perception influenced not only philosophers but also architects, gardeners, landscape artists and urban planners of the time. It is also clear that this notion of empirical perception of Nature has been the reference of contemporary spatial and architectural concepts and has always been a source of artistic inspiration. Nowadays, considering architectural space, as a sequence of spatial experience constitutes an interesting conceptual approach, which is mostly influenced by empirical philosophy.

Locke’s Life

John Locke was born on August 29, 1632. He entered Westminster school in 1646, and passed to Christ Church, Oxford, as a junior student, in 1652. Locke found the Aristotelian philosophy he was taught at Oxford of little use. Locke received his B.A. in February 1656. Locke knew all of these men and their work. Locke, Boyle and Newton were all founding or early members of the English Royal Society. Sydenham[1] was one of the most famous English physicians of the 17th century and Locke did medical research with him. Locke and Newton became friends after Locke’s return from Holland in 1688.When he did read Descartes, he saw the great French philosopher as providing a viable alternative to the sterile Aristotelianism he had been taught at Oxford. In 1666 Locke had a fateful meeting with Lord Ashley In 1667 Locke did move to London becoming not only Lord Ashley’s personal physician, but secretary, researcher, political operative and friend. Living with him Locke found himself at the very heart of English politics in the 1670s and 1680s[2]. In 1674 went to France[3]. Locke returned to England in 1688[4]. After his return from exile, Locke published An Essay Concerning Human Understanding. In 1696 the Board of Trade was revived. Locke played an important part in its revival and served as the most influential member on it until 1700. After his retirement from the Board of Trade in 1700, Locke remained in retirement at Oates until his death on Sunday 28 October 1704.

The Essay is divided into four books; the first is a polemic against the doctrine of innate principles and ideas. The second deals with ideas, the third with words, and the fourth with knowledge.

Ideas in General

All the objects of the understanding are described as ideas, and ideas are spoken of as being in the mind (Intro. 2; Bk. 2:1:5; Bk. 2:8:8). This wide use of the term "idea" is inherited from Descartes. The existence of ideas needs no proof: "everyone is conscious of them in himself, and men's words and actions will satisfy him that they are in others." All our ideas, he says, come from experience.

All ideas come from sensation or reflection. Let us then suppose the mind to be, as we say, white paper, void of all characters, without any ideas:- How comes it to be furnished? … To this I answer, in one word, from experience. In that all our knowledge is founded;

The mind has no innate ideas. Our observation is the source of most of the ideas, which we have, and, as it depends "wholly upon our senses," is called "sensation."

Simple and Complex Ideas

There are no innate ideas "stamped upon the mind" from birth. Thus he holds that "space and extension" is a simple idea given both by sight and by touch that helps persons imagine the idea of infinity.

Distance or space, in its simple abstract conception … I call expansion ... The mind, having got the idea of the length of any part of expansion … can … repeat that idea … as often as it will, till it equals the distance of any parts of the earth one from another, and increase thus till it amounts to the distance of the sun or remotest star. By such a progression … it can proceed and pass beyond all those lengths, and find nothing to stop it’s going on … How we come by the idea of infinity … the power of enlarging his idea of space by further additions remaining still the same, he hence takes the idea of infinite space.

Knowledge of the Self, and God

In the fourth book of his Essay Locke applies the results of the earlier books to determine the nature and extent of knowledge. Concerning the self, Locke agrees with Descartes that the existence of the self is implied in every state of consciousness. Every element of our experience, every idea of which we are conscious, is a certificate of our own existence, as the subject of that experience: As for our own existence, we perceive it so plainly and so certainly, that it neither needs nor is capable of any proof.

So much as we ourselves consider and comprehend of truth and reason, so much we possess of real and true knowledge... (Bk1:III:24)

For nothing can be more evident to us than our own existence. I think, I reason, I feel pleasure and pain: can any of these be more evident to me than my own existence?

being certain that there is a God, and how we may come by this certainty, I think we need go no further than ourselves, and that undoubted knowledge we have of our own existence … from the consideration of ourselves, and what we infallibly find in our own constitutions, our reason leads us to the knowledge of this certain and evident truth…

Locke’s arguments and exotic countries

If we take a closer look into the essay we will be impressed by the fact that Locke continuously uses examples of the way of life and the beliefs strange or exotic countries to support his arguments. The way other nations perceive the world and the different ways of life in other places consist an important, and sometimes the only, evidence that there are not innate principles. In the second chapter of book one when trying to prove that there are no innate practical principles he argues that:

in some countries, put them (their children) into the same graves with their mothers, if they die in childbirth; or despatch them, if a pretended astrologer declares them to have unhappy stars?

And are there not places where, at a certain age, they kill or expose their parents, without any remorse at all? In a part of Asia, the sick, when their case comes to be thought desperate, are carried out and laid on the earth before they are dead;

The notion of other “places” and other “civilizations” noticeably becomes vital. To strengthen his point of view he even focuses on some travel books that bare witness of particular behaviors in other distant societies:

Garcilasso de la Vega tells us of a people in Peru which were wont to fat and eat the children they got on their female captives … the virtues whereby the Tououpinambos believed they merited paradise, were revenge, and eating abundance of their enemies

if we look abroad to take a view of men as they are, we shall find that they have remorse, in one place, for doing or omitting that which others, in another place, think they merit by

The way Locke constructs his arguments has nothing to do with a traditional philosophy treatise. His world is not any more the world of classical or medieval philosophy. He does not refer to other books neither does he criticize the work of other philosophers. The “land” which Locke is more familiar to is the unknown land of the voyages. This is the source of the new empirical knowledge. This becomes more extreme in the chapter III when Locke has to provide evidence that the idea of God is not innate either. It seems that even when thinking of such a significant matter he trusts only empirical facts and testimonies based on travel accounts:

Idea of God not innate … if we will not believe La Loubere, the missionaries of China, even the Jesuits themselves, the great encomiasts of the Chinese, do all to a man agree, and will convince us, that the sect of the literari, or learned, keeping to the old religion of China, and the ruling party there, are all of them atheists


the Abbe de Choisy more judiciously remarks in his Journal du Voyage de Siam, 107/177, it consists properly in acknowledging no God at all. (Bk1:III:11)


What is actually hidden between those lines is John Locke’s personal concentration in traveling. It is clear that the discoveries of new worlds have a direct impact in the formation of what is actually an established truth and what starts trembling under the expanding experience of his era. That is why a great part of his library, actually the greatest, consists of books about travels, voyages and information about other new discovered countries. His library is filled with volumes of travel books with titles as: An account of a voyage up the river de la Plata and thence overland to Peru by Acarete (du Biscay), Histoire naturelle et morale des îles Antilles de l’ Amerique, L’ Asia: de’ fati de’ Portoghesi nello scoprimento, & conquista de’ mari, & terri d’ Oriente by Joao de Barros, Bergeron, Relation des voyages en Tartarie, Voyage de Guinée by Willem Bosman, Voyage to the straights of Magelan by Sir John Narborough, A journey into Greece by Wheler, Travels by Brown, Nineteen years travels through the most eminent places in the habitable world by William Lithgow, A collection of voyages and travels and many more.


As it becomes clear the experience acquainted by the travels of the end of the seventeenth century is for Locke of great importance as it is able to alter fundamentally the view we have in relation to the world. Locke constructs all of his arguments with a single point. To prove that the persons of his epoch should consider more thoroughly their own personality and not take as granted any kind of innate knowledge that is reflected to them through any ways other than personal. If we consider Locke’s essay as the fundamental theoretical document that enlightens the essential turn in the understanding of cosmos in the seventeenth century we cannot neglect the actual impact that the travels had to the travelers of this era. If we examine the way travelers, which usually have nothing to do with the conceptual approach of John Locke, we will realize that the notion of the subject is also fundamental in forming a new type of person-observer that perceives the space and the surrounding world in general only through his own experience, his own eyes.

Unknown worlds and personal observation. Introduction

It is a fact that for the first time in this era persons are challenged to conquer the unknown worlds using no more than the power of their personality, and particularly of their gaze. When studying the way people understood the physical or social space it becomes lucid that the world is not any more the medieval microcosm[5]. Space cannot be defined as an analogy of something else as long as individuals are able to have a true experience of it. The universal models of mathematics and of the geometry are not seductive. What attracts people is the eyewitness, their gaze on the world, which fulfills their own personal pleasure. Ideas such as that of the observer, the curiosity, characterize the new person which only gets pleasure when fulfilling his own need for personal experience of new spatial phenomena, new worlds, new landscapes.

Observer-eyewitness

During the end of the seventeenth century Plotinian theology and especially Plotinus eye theory[6] becomes the core of English neoplatonism and occupies the central position in Henry More’s ‘Enchiridion Ethicum’, the principal ethical work of the Cambridge school[7]. What is very interesting in this case is the fact that the notion of ‘’vision’’ becomes an essential reference and particularly the Plotinian “theoria” is the fundamental idea that promotes the eye as the primary medium of perception. The investigative tool of the gaze trained to penetrate, aided the traveler or the explorer not only to comprehend the present landscape but also to decode the state of the earth with eyes that could discern the substance of things. The “ideas”, “concepts” and “names” are all tending to immediate between the mind and the world.


The claim to unmediated, observer’s experience provides travelers with a new approach for endorsing their own authority to describe and comment. One mission that travelers achieve is that of affirming their own status as eyewitnesses, who have encountered the objects of commentary in person, and undergone an experience beyond the imaginative grasp of those who know these objects only through the mediation of literature or art. It is the eyewitness alone who is capable of experiencing the sense of exceptionality that supplies the condition of wonder. The person has the certainty that what he sees is true because it is experienced through his eyes. The curious eye perceives the world not through reflection but with a direct way.

Curiosity

The idea of curiosity is one of the consequences of the need for personal eyewitness experience. After the personification of all these new experience notions of the sublime, the hyperbole, the excess, and the infinite are no longer attributed to God but to the physical world itself. The sublime supplies a metaphor for the desire for freedom and self-realization. The vastness of God, earlier read over into the vastness of cosmic space, is now reflected in the vastness of the world, filled with all possible variety. There is a continuing motion from Infinite God through vast nature to the soul of the man. By the half of the eighteenth century the source of the emotions associated with the sublime was removed from the object and given to the human subject.

Science-voyage

There is strong alliance between voyages and science during the Enlightenment. The explorers labored to see and corporealize the powers of nature as they encountered them. One must attempt to learn all that is open to human inquiry. Furthermore, even the so called scientific explorers perceived their attack on the environment as an escape into freedom, a solitary encounter with a plethora of things resolved into the primal experience of space as vertical or horizontal or as height, depth and extent. Their overriding goal was to discover the unknown, to see the unseen, to be the first to tread the margins of the world.

Self – cosmos. The dominant subject

Besides of Locke, Descartes, Malebranche[8] and Hobbes searched for the grounds of certainty. The traditional body of rationalist truth, with its emphasis on the a priori was challenged by empiricism. The latter underscored the participatory role of individuals in shaping the world and focused on the origins and development of knowledge. In this era, which saw the birth of modern subjectivity, the aim of the objective sciences was the progressive search for certain truth based on the ideal of undisputed authority. The spatial idea of motion is also very important, as it becomes a gained privilege of the subject and the limitations of space become relative as the traveler’s experience is marked by a movement beyond bounds that separate the self from the world.

Locke-nature

It is obvious that even from opposite perspectives, British and French philosophers contributed to 18th century discourse an awareness of the personal component of vision. It was Locke, however, who codified the modern view of nature as the object of ongoing scientific research. This “new” nature was not the alien intellectual principle that had governed the normative approach to human practice. This investigation of the world was based on a “person’s” not a “man’s” individual study of lively phenomena. Locke’s epistemology is wholly dependent not upon the authority of an ancient pattern of viewing but upon progressive individual research that alters the perception of the world.
This attitude constitutes a fundamental methodological principle on empiricism: no opinion is to be accepted as an instance of knowledge until it is proud to be established through undeviating observation.

Conclusion

The perception of the space as expressed through Locke’s philosophical essay is important in order to understand the spatial model of the late seventeenth and eighteenth century. The idea of the human subject itself is what finally interests Locke and the senses of the individual define the new relationships between man and cosmos. At the same time the voyager of the age of enlightenment which travels and experiences different ways of life of exotic civilizations does not only evaluates in a more practical way any “innate” knowledge but also strengthens at the same time its position into the natural environment. This movement from the object to the subject is a central concept not only in the history of philosophy of the Enlightenment but also of every cultural aspect of this period of time. The first empirical philosophies composed a new way of spatial perception. 

NOTES

 
[1] Sydenham stressed the need for careful observation of patients and the keeping of detailed case histories. Using information learnt from recording and comparing patients' symptoms, Sydenham wrote the book 'Medical Observations' in which he described the diseases that he had seen in London during the period 1661 to 1675. This led Sydenham to discover a new disease, scarlet fever. Sydenham believed that disease was the result of a combination of different 'constitutions' which could be atmospheric, that is, as a result of weather, heat or moisture or environmental e.g. from the soil.
[2] Locke’s chief work while living at Lord Ashley’s residence, Exeter House, in 1668 was his work as secretary of the Board of Trade and Plantations and Secretary to the Lords Proprietors of the Carolinas.
[3] In France Locke went from Calais to Paris, Lyons and on to Montpellier, where he spent the next fifteen months.
[4] He returned on board the royal yacht, accompanying Princess Mary on her voyage to join her husband
[5] microcosm Literally, a "little world." {Gk. mikroV [mikros] + kosmoV [kosmos]} In the philosophy of the Stoics, many neoplatonists, and Leibniz, individual human beings are taken to reflect the structure of the universe as a whole.
[6] Once the individual soul has, through its own act of will -- externalized through dialectic -- freed itself from the influence of Being, and has arrived at a knowledge of itself as the ordering principle of the cosmos, it has united its act and its thought in one supreme ordering principle (logos) which derives its power from Contemplation (theoria). In one sense, contemplation is simply a vision of the things that are - a viewing of existence. Contemplation is the 'power' uniting the One, the Intelligence, and the Soul in a single all-productive intellectual force to which all existents owe their life. 'Vision' (theoria), for Plotinus, whether intellectual or physical, implies not simply possession of the viewed object in or by the mind, but also an empowerment, given by the object of vision to the one who has viewed it. Therefore, through the 'act' of contemplation the soul becomes capable of simultaneously knowing its prior (the source of its power, the Intelligence) and, of course, of ordering or imparting life to that which falls below the soul in the order of existence. The extent to which Plotinus identifies contemplation with a creative or vivifying act is expressed most forcefully in his comment that: "since the supreme realities devote themselves to contemplation, all other beings must aspire to it, too, because the origin of all things is their end as well".
[7] Henry More (1614-1687) and his concept of space and time as “the sense organs of God” greatly influenced Newton’s theory of absolute space and time. By virtue of the fact that it is infinite, immaterial extension, space is analogous to God, whom More conceives as an infinitely extended spirit. In Enchiridion Metaphysicum space is described as ‘an obscure shadow’ of divine extension, since its properties (infinity, immateriality, immobility, etc.) correspond with many of the attributes of God.
[8] As a leading Cartesian, Malebranche argued in De la Recherche de la Vérité (The Search after Truth) (1675) and Entretiens sur la métaphysique et sur la religion (Dialogues on Metaphysics and on Religion) (1688) that our ideas provide no direct, certain knowledge of bodies, but that instead we "see all things in god." This divinely ordained occasionalism provided for the apparent regularity of the natural world without appealing to any genuine causal interaction among things. Malebranche's explanation of the imperfection of a divinely-created universe in the Traité de la nature et de la grace (Treatise on Nature and Grace) (1680) and other theological writings influenced the theodicy of Leibniz. 

*postgraduate paper presented in "Topographies of Enlightenment" course@ Columbia GSAPP / November 2001 / supervising Prof. Ralph Stern

κατοικία στο Πόρτο Ράφτη / v1

on HISTORY

One tragic night I was miserable because I had to decide between practice and history. I remember I was sweating, walking around, felt ill, had a fever. At the end, in the morning, I had decided and that was it! I gave up all the tools of architecture and determined to dedicate myself entirely to history. What kind of history I didn't know, but I knew at that moment that it should be history.

MANFREDO TAFURI

"History as Project: An Interview (by Luisa Passerini) with Manfredo Tafuri (Ρώμη, Φεβρουάριος-Μάρτιος 1992)" στο I. de Sola-Morales (επ.), "Being Manfredo Tafuri", Architecture Νew York, 25-26 (1999), σ.31.

Ανάμεσα σε Επιστήμη και Τέχνη

Ανάμεσα σε Επιστήμη και Τέχνη. Η ελληνική αρχιτεκτονική μέσα από το περιοδικό Τεχνικά Χρονικά.

(Το παρακάτω κείμενο βασίζεται στη μεταδιδακτορική έρευνα που έκανα πρόσφατα με υποτροφία ΙΚΥ και τίτλο: Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ. Mέρος του παρακάτω κειμένου παρουσιάστηκε σήμερα στην εισήγησή μου στο 11ο Πανελλήνιο Συνέδριο Αρχιτεκτόνων)

Μέσα από το περιοδικό των Τεχνικών Χρονικών οι Έλληνες αρχιτέκτονες μπορούσαν να προβάλουν σε ένα θεσμικό όργανο του κλάδου τους και με έναν έγκυρο τρόπο τις απόψεις και τις προτάσεις τους για θέματα που αφορούσαν την ελληνική αρχιτεκτονική και πολεοδομία. Από το 1932 όταν και κυκλοφόρησε αποτέλεσε ένα βήμα προώθησης και του ελληνικού μοντερνισμού ο οποίος τότε έθετε στο ευρύ κοινό τα πρώτα δείγματα γραφής. Έχει ενδιαφέρον να δει κανείς πώς η θεματολογία των άρθρων του σε μεγάλο βαθμό εκφράζει διαχρονικά και τις κατευθύνσεις των Ελλήνων αρχιτεκτόνων και μέσα από αυτές αναδεικνύει θέσεις, απόψεις και ιδεολογίες.


Στο άρθρο του με τίτλο «Πολεοδομική»[1], λίγους μήνες πριν το 4ο CIAM του 1933, ο Αlberto Sartoris αναφέρεται στο έργο γνωστών αρχιτεκτόνων και πολεοδόμων της εποχής όπως οι Le Corbusier, Hilberseimer, Victor Bourgeois, André Lurçat, Mallet-Stevens, Ernst May, J. J. Oud, Gropius κ.α. εκθέτοντας παράλληλα την προβληματική την οποία έθεσαν τα τρία πρώτα CIAM:[2]


Τρία κεφαλαιώδη αντικείμενα: την κατανομή του εδάφους, την οργάνωση της κυκλοφορίας και την νομοθεσία. Νομοθεσία ήτις δεν θα έχει μόνον χαρακτήρα αισθητικόν – θ’ απετέλει τούτο άμεσον καταστροφήν της συγχρόνου πολεοδομίας – αλλά ακόμη και προπαντός τεχνικόν και δικαστικόν χαρακτήρα.[3]


Βλέπουμε τον Sartoris να θέτει τα τρία πρακτικά ζητήματα της μοντέρνας πολεοδομίας και να θεωρεί «καταστροφική» μια πολεοδομική νομοθεσία η οποία θα έχει μόνο αισθητικό χαρακτήρα, η οποία θα ενδιαφέρεται πρωτίστως για την εικόνα της πόλης. Αυτό το οποίο θεωρεί ο Sartoris σημαντικό είναι ο τεχνικός χαρακτήρας, η έμφαση δηλαδή στην επίλυση πρακτικών θεμάτων της πόλης με έναν σαφή, ορθολογικό και αδιαμφισβήτητο τρόπο και όχι η μορφή των κτηρίων. Θέλοντας να δώσει ένα παράδειγμα ο Sartoris αναφέρεται στην έκθεση του Weissenhof του 1927 και την έκθεση του Breslau του 1929 και δείχνει με πώς επιλύθηκαν κάποια ζητήματα σχετικά με την κατοικία με ένα απλό-ορθολογικό τρόπο.[4]


Στο ίδιο τεύχος θα βρούμε και ένα άρθρο του Στάμου Παπαδάκη, αμέσως μετά αυτό του Sartoris, πάλι σχετικό με τα CIAM.[5] Ο Παπαδάκης, όχι τυχαία ο επικεφαλής της ελληνικής ομάδας του 4ου CIAM, δεν θα μείνει στην παρουσίαση της δουλειάς ξένων αρχιτεκτόνων αλλά θα κάνει τις δικές του προτάσεις. Στο άρθρο του «Ο συνοικισμός της νέας Αλεξάνδρειας και η εδαφική οικονομία των Αθηνών» εμφανίζει μία σοσιαλιστική προσέγγιση της πολεοδομίας όπου μεγάλα επαναλαμβανόμενα συγκροτήματα τοποθετούνται στο κέντρο της πόλης αντικαθιστώντας τον υπάρχοντα ιστό. Η αναφορά του Παπαδάκη στον Ernst May και τις μελέτες του, αν και μάλλον δεν τον βοηθάει να υποστηρίξει την πρότασή του, είναι ενδεικτική ωστόσο της ριζοσπαστικής λογικής του.[6]


Μία έντονη αναζήτηση της σχέσης της αρχιτεκτονικής με την κοινωνία είχε και ο νεαρός τότε Γιάννης Δεσποτόπουλος. Στο άρθρο του «Πολεοδομική» στα Τεχνικά Χρονικά φαίνεται να υιοθετεί μια σοσιαλιστική προσέγγιση της νέας κατάστασης και του ρόλου που έχει η αρχιτεκτονική σε αυτήν:


Διανύομεν σήμερον κρίσιν, πολιτισμού και εν γένει κοινωνικήν. Νέαι πνευματικαί ανάγκαι και νέα τεχνικά μέσα απαιτούν οργάνωσιν των κοινωνικών ομάδων. Αι απόπειραι συμβιβασμού του παλαιού κεφαλαιοκρατικού συστήματος με τας νέας αρχάς, δια δήθεν συγχρονισμού του ανωτέρω συστήματος, μόνον εις επίτασιν της κρίσεως οδηγούν και επιβράδυνσιν της ορθής λύσεως των προβλημάτων, τα οποία εν τούτοις διαγράφονται σαφέστατα.[7]


Και παρακάτω:


Η κατάρρευσις του κεφαλαιοκρατικού συστήματος και η εμφάνισις του σοσιαλιστικού, επιβάλλει όθεν την μελέτην των νέων αρχών και την επίλυσιν των τιθέμενων ζητημάτων.[8]


Ως παράδειγμα το οποίο υιοθετεί τις νέες αρχές σχεδιασμού ο Δεσποτόπουλος θα παρουσιάζει σχέδια του Le Corbusier αλλά και σχέδια του Ernst May για προάστιο της Μόσχας φέρνοντάς το μάλιστα σε αντιδιαστολή με την πολεοδομία της Νέας Υόρκης την οποία κατακρίνει. Παρουσιάζει επίσης σχέδια του F. Forbat, τις μελέτες για το Novosibirsk (των Babenkow, Vlassow, Poljacow) και για τη θεωρητική γραμμικής πόλης Linienstadt-Bandstadt (του Lawrow). Για τον Δεσποτόπουλο αυτές οι νέες πόλεις της Σοβιετικής Ένωσης αποτελούν το παράδειγμα που όλοι πρέπει να ακολουθήσουν:


Εις τα κέντρα κατοικίας, εργασίας και πνευματικής ζωής των νέων σοσιαλιστικών πόλεων εφαρμόζονται όλαι αι επιστημονικαί και τεχνικαί πρόοδοι της υγιεινής.[9]


Η νέα αυτή πολεοδομία είναι που θα θέσει τις βάσεις ενός νέου κοινωνικού συστήματος. Άλλωστε η αρχιτεκτονική λειτουργεί ως καθρέφτης της κοινωνίας σε κάθε σημαντικό πολιτισμό:


Τείνομεν προς νέον κοινωνικόν καθεστός του οποίου αι εκδηλώσεις ζωής και λειτουργίας προσδίδουν εις την πολεοδομικήν χαρακτηριστικήν κατεύθυνσιν, όπως συνέβη πάντοτε εις κάθε μεγάλην εποχήν πολιτισμού.[10]


Γεγονός είναι ότι παράλληλα με άρθρα όπως αυτά του Sartoris, του Παπαδάκη και του Δεσποτόπουλου τα οποία προσπαθούν με έναν δυναμικό, ριζοσπαστικό τρόπο να εισάγουν την πρωτοπορία, πολλά κτήρια κοινωνικού χαρακτήρα παρουσιάζονται εκείνη την εποχή μέσα από τις σελίδες των Τεχνικών Χρονικών. Σχολεία, νοσοκομεία, κοιτώνες, κάθε είδους κτήριο που έχει κοινωνικό χαρακτήρα είναι αντικείμενο ενδιαφέροντος, σχεδιάζεται από μερικούς από τους ικανότερους αρχιτέκτονες και προβάλλεται προς όλον τον τεχνικό κόσμο της χώρας ως ένα έργο ελπιδοφόρο το οποίο κοιτάει στο μέλλον ελπίζοντας σε μια καλύτερη κοινωνία.


Αυτό το πραγματιστικό πρόσωπο του μοντερνισμού όπου ο ορθολογισμός και η αφαίρεση καθορίζουν το πλαίσιο της δημιουργίας δε γίνονταν όμως από όλους αποδεκτό. Στα Τεχνικά Χρονικά θα συναντήσουμε και άρθρα εχθρικά απέναντι σε αυτήν την φιλοσοφία. Σε άρθρο του με τίτλο «Η επίσκεψις των Ρώσσων αρχιτεκτόνων» ο Β. Κασσάνδρας αντιμετωπίζει με προβληματισμό, ακόμα και ειρωνεία το «σοβιετικό» μοντερνιστικό πρότυπο και την ιδεολογία που αυτό εκφράζει:[11]


Η Ρωσσία, καθώς γνωρίζομε, είναι το μέρος, όπου εχρησιμοποιήθη περισσότερο από παντού ο νέος ρυθμός […] Υπήρξε δηλαδή η Ρωσσία το πλέον ευρύ και ποικίλον θέατρον της εξελίξεως της νέας αρχιτεκτονικής […] και μας λέγουν οι Ρώσσοι σήμερα: «Η μοντέρνα αρχιτεκτονική ανήκει στο παρελθόν, όπως και εκείνες που αντικατέστησε». Γιατί άραγε σκέπτονται έτσι οι Ρώσσοι αρχιτέκτονες; Την εβαρέθηκαν, ή μήπως υπάρχει κάποιος άλλος λόγος; Για μένα ασφαλώς υπάρχη: Έπαυσε πλέον να τους ικανοποιή.[12]


Ο νέος αυτός «ρυθμός» ο οποίος ήρθε από τη Ρωσία έπαψε, όπως γράφει ο Κασσάνδρας, να απασχολεί ακόμα και τους ίδιους τους Ρώσους, ανήκει στο παρελθόν.


Όταν ο άνθρωπος πεινά, θέλει να φάγη, ζητά την ψυχαγωγία, αλλά συγχρόνως αρέσκεται και στην καλλιτέρα εμφάνισι. Ντύνεται καλλίτερα. Νοικοκυρεύει το σπίτι του. Η θέρμανσις δεν του αρκεί. Το ζεστό νερό του καθιστά ευκολώτερο το πρωινό πλύσιμο κατά το διάστημα του παγερού χειμώνα, αλλά αρχίζει να ενδιαφέρεται και για τα ωραία παραπετάσματα στο σπιτικό του. Διαλέγει φόρμες και χρώματα. Έχει τότε αρχίσει να γεννάται το αίσθημα του καλού μέσα του. Αυτό, είναι η απαρχή της «Τέχνης». Αρχίζει λοιπόν ο Ρώσσος να ζητά από τον Αρχιτέκτονά του κάτι τι περισσότερο από το απαραίτητο. Γι’ αυτό έφυγαν οι νέοι Αρχιτέκτονες από τη Ρωσσία και γυρίζουν όλον τον κόσμο εις αναζήτησι πνευματικής τροφής.[13]


Για τον Κασσάνδρα η αφαίρεση έχει νόημα μέχρι το σημείο όπου καλύπτονται οι βασικές ανάγκες του ανθρώπου. Από εκεί και πέρα ο άνθρωπος δεν αρκείται στα βασικά αλλά αρχίζει να ενδιαφέρεται για παραπετάσματα, φόρμες και χρώματα. Αυτό για τον Κασσάνδρα είναι η απαρχή της Τέχνης. Δεν είναι τυχαίο ότι ο Κασσάνδρας είναι ένας αρχιτέκτονας της Beaux Arts. Ένας αρχιτέκτονας ο οποίος σπούδασε την αρχιτεκτονική ως Τέχνη σε αντίθεση με τον Δεσποτόπουλο του Bauhaus ο οποίος έβλεπε τον εαυτόν του ως επιστήμονα μηχανικό. Το μοντέρνο για τον Κασσάνδρα επομένως αφορά κάποιους εξαθλιωμένους, όσους δεν έχουν στέγη, φαγητό και νερό. Όσοι έχουν περάσει αυτό το στάδιο αναζητούν κάτι άλλο το οποίο δεν μπορεί να τους το δώσει η μοντέρνα αρχιτεκτονική:


Αφού αφαιρέσαμε τις κορνίζες από τα κτίριά μας, καθώς και κάθε διακόσμησι, επειδή αι διακοσμήσεις ίσαν περιττές σύμφωνα με την Οργανική Θεωρία, η οποία κατέκτησε τους πάντας, αρχίσαμε να εφαρμόζωμε μερικά καλούπια, που μας έδωσαν δυο τρεις δυνατοί πραγματικώς άνθρωποι, κι’ έτσι κατήντησε η Αρχιτεκτονική βιομηχανία […] παραδώσαμε την ωραία τέχνη μας βορά των πολιτικών μηχανικών, οι οποίοι μας συναγωνίζονται λίαν επιτυχώς.[14]


Για τον γνωστό αρχιτέκτονα η τυποποίηση, η αφαίρεση, η λειτουργικότητα δεν μπορούν να είναι αξίες καθαυτές. Η αρχιτεκτονική καταντάει βιομηχανία την στιγμή που ακολουθούνται τύποι (καλούπια) και υπάρχει αδιαφορία για τη διακόσμηση. Αν όμως αυτή η τυποποίηση είναι κάτι που μπορεί να κάνει και ένας πολιτικός μηχανικός, τότε ο κίνδυνος να μείνουν οι αρχιτέκτονες χωρίς αντικείμενο είναι κοντά.


Στα επόμενα χρόνια της δεκαετίας του 1930 το μοντέρνο θα υπερισχύει στις αρχιτεκτονικές σελίδες των Τεχνικών Χρονικών ως ή νέα αρχιτεκτονική, αυτή που είναι συνυφασμένη με το την ανάπτυξη και την πρόοδο στην Ελλάδα. Τα πράγματα θα αλλάξουν δραματικά λίγο καιρό πριν τον πόλεμο. Εκεί η αισιοδοξία θα αντικατασταθεί από το φόβο του επερχόμενου πολέμου. Τα άρθρα στις σελίδες της αρχιτεκτονικής θα δώσουν τη θέση τους σε άρθρα γύρω από την αντιαεροπορική άμυνα, τα καταφύγια και τις οχυρώσεις.


Λίγα χρόνια μετά, το 1949, στο CIAM του Μπέργκαμο γίνεται η παρουσίαση ενός πρωτότυπου συστήματος αναπαράστασης των δεδομένων ανάλυσης και σύνθεσης της πολεοδομίας. Αυτό το σύστημα το οποίο ονομάζεται grille το έχει επεξεργαστεί η ομάδα ASCORAL την οποία διευθύνει ο Le Corbusier. Στην πραγματικότητα, όπως αναφέρει ο Γ. Σημαιοφορίδης, πρόκειται για ένα μεθοδολογικό εργαλείο το οποίο σχετίζεται με τις αρχές της Χάρτας των Αθηνών. Η αρχιτεκτονική και η πολεοδομία επανέρχονται με αυτόν τον τρόπο στον κοινωνικό τους ρόλο.[15]


Στην Ελλάδα, εκείνη την εποχή αρχίζει να αναπτύσσεται σταδιακά και ένας αντίστοιχος προβληματισμός για τη σημασία της αρχιτεκτονικής και της πολεοδομίας στην ανοικοδόμηση. Άρθρα όπως αυτά του πολιτικού μηχανικού Σ. Χατήρα για τους οικοδομικούς συνεταιρισμούς της Σουηδίας[16] και του προέδρου του τμήματος πολιτικών μηχανικών του ΤΕΕ Α. Καραβασίλη για την οικιστική πολιτική της Σουηδίας είναι ενδεικτικά του προβληματισμού.[17] Μιλάμε όμως για άρθρα πολιτικών μηχανικών και όχι αρχιτεκτόνων μηχανικών.


Αρχιτέκτονες όπως ο Β. Κασσάνδρας εμφανίζονται συνήθως να ασχολούνται με άλλα, λιγότερο «πεζά» θέματα όπως για τα συστήματα προοπτικής[18] στην αρχιτεκτονική ή για την διαδικασία της «μύησης» στην αρχιτεκτονική[19] όπου περιγράφει πώς «η έμπνευσις δίνει την πρώτη σχηματική ιδέα της αρχιτεκτονικής λύσεως»[20] και με ποιον τρόπο «η αρχιτεκτονική καλαισθησία καλλιεργείται όπως τα εκλεκτά λουλούδια του θερμοκηπίου».[21]


Ενδιαφέρον έχει επίσης το γεγονός ότι την δεκαετία του ‘50 και μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του ’60 στα Τεχνικά Χρονικά δημοσιεύονται πολλά άρθρα για ναούς και εκκλησιαστική αρχιτεκτονική. Έτσι από το 1956 π.χ. τα άρθρα στα Τεχνικά Χρονικά που αφορούν στην αρχιτεκτονική έχουν τίτλους όπως: «Η Παναγία και ο Άγιος Νικόλαος της Ίσοβας», «Η ακουστική της Ελληνικής Ορθοδόξου Εκκλησίας», «Μελέτη της αρχιτεκτονικής ναών τινών Αττικής και Βοιωτίας», «Η αρχιτεκτονική δύο ναών παρά το Ασπροχώριον Αττικής», «Ο ναός της Αγίας Βαρβάρας Χώρας Άνδρου», «Ο Μέγας Ταξιάρχης στο Κάστρο Χώρας Άνδρου», «Ο Άγιος Αθανάσιος Κιούρκων» και πολλά άλλα. Δεν είναι τυχαίο ότι ως ένα από τα σημαντικότερα έργα της εποχής εμφανίζεται η διαμόρφωση γύρω από την Ακρόπολη και τον ναό του Αγίου Δημητρίου του Λουμπαρδιάρη του Πικιώνη από τον Δ. Βασιλειάδη.[22]


Όπως φαίνεται υπάρχει μια συνειδητή τάση να προβληθεί η αρχιτεκτονική σε άμεση σχέση με την παράδοση και τον τόπο και όχι ως μία διεθνής γλώσσα και επιστημονική πρακτική. Όπως έγραφε σε άρθρο του ο Χρ. Βλιάμος με τίτλο «Η σημερινή αρχιτεκτονική»:


Όσοι όμως παραδεχόμεθα, ότι η Αρχιτεκτονική παραμένει κατά βασικόν ορισμόν μία […] τότε θα δεχθώμεν κατά βάσιν, ότι η ενιαία Διεθνής Αρχιτεκτονική είναι ουτοπία, διότι αι συνθήκαι στα διάφορα γεωμετρικά πλάτη είναι διαφορετικαί. [23]


Και παρακάτω:


Ανεξαρτησία και πλήρης διαφοροποίησις και από την εξέλιξιν των εγχωρίων τάσεων θα προκύψη όταν αλλάξουν οι κλιματολογικοί παράγοντες του τόπου, μεταβληθή η φυλή του τόπου, και αι συνήθειαι, που αποτελούν διπλήν φύσιν, άρδην μετατραπούν. Όταν η φύσις, ο Θεός, εξασφαλίση από του σήμερον λεγομένου βορείου πόλου μέχρι του νοτίου ομοιομόρφους «εξωτερικούς άγοντας» και ίδιους ανθρώπους και ζωήν, τότε και η Διεθνής Αρχιτεκτονική δεν θα είναι ιδέα μόνον αλλά αυτομάτως θα γίνει πράξις.[24]


Η διεθνής αρχιτεκτονική παραμένει για τον Βλιάμο μία ουτοπία η οποία για να πραγματοποιηθεί θα πρέπει να επέλθει μία, μάλλον απίθανη, ριζική μεταβολή στις συνθήκες, τις συνήθειες, το κλίμα και τη φύση της Ελλάδας. Η αρχιτεκτονική εμφανίζεται επομένως άρρηκτα συνδεδεμένη με τον τόπο και τους ανθρώπους που ανήκουν σε αυτόν και δεν μπορεί ή μάλλον δεν πρέπει να λειτουργεί ανεξάρτητα από αυτόν.


Σε αντίθετο κλίμα θα κινηθεί ο Κ. Δοξιάδης στο άρθρο του με τίτλο «Η επιστήμη της Οικιστικής» όπου θα επαναφέρει την πολεοδομία ως μία επιστήμη η οποία ως σκοπό της έχει να επισημαίνει και να λύνει κοινά προβλήματα, ανεξαρτήτως τόπου:[25]


Μπαίνοντας στις πόλεις της Ευρώπης, περπατώντας στα χωριά της Ασίας, ανεβαίνοντας στα ορεινά της Αφρικής ή βλέποντας τα νησιά του Ειρηνικού και τα βιομηχανικά κέντρα της Αμερικής, νομίζομε ότι βλέπομε προβλήματα διαφορετικά από τόπο σε τόπο κι από λαό σε λαό. Κι όμως κάνομε λάθος, γιατί τα προβλήματα είναι διαφορετικά μόνον σε εκδήλωση, ενώ βαθύτερα είναι όλα όμοια κι ανάγονται σε ένα μεγάλο ανθρώπινο πρόβλημα: στην ανάγκη να οργανώσωμε καλλίτερα την ζωήν μας στις πόλεις και στα χωριά μας και να χτίσωμε πολιτείες και να ζήσωμε με έναν τρόπο που θα μας κάνη ευτυχισμένους σαν ανθρώπους.[26]


Αντίστοιχες απόψεις υιοθετεί και το άρθρο του Αθ. Αραβαντινού με τίτλο «Κατοικία και πολιτισμός, σκέψεις επάνω στο 26ον παγκόσμιον συνέδριον οικιστικής πολεοδομίας και χωροταξίας (Παρίσι, 1962)» όπου με τη σειρά του βλέπει την αρχιτεκτονική και την πολεοδομία ως μία ανάμεσα στις ανθρωπιστικές επιστήμες: [27]


Όταν δημιουργούμε κάτι – είτε σχεδιάζοντας μία κάτοψι πολυκατοικίας για την οικονομική εκμετάλλευσι ενός επιχειρηματίου, ή ασχολούμενοι με το σχέδιο περιφερειακής αναπτύξεως ενός μακροχρόνιου προγραμματισμού – δεν πρέπει να ξεχνάμε, ότι η δουλειά μας είναι πρώτα από όλα μια επιστήμη του Ανθρώπου. Είναι εξ ίσου «ανθρώπινη» με την Ιατρική, την Ψυχολογία, την Κοινωνιολογία.[28]


Εκείνη την εποχή, στις αρχές της δεκαετίας του 1960, είναι που αρχίζουν να εμφανίζονται ξανά στα Τεχνικά Χρονικά άρθρα όπως τα παραπάνω, άρθρα τα οποία παρουσιάζουν την αρχιτεκτονική ως μία σύγχρονη επιστήμη η οποία έχει τη δική της μέθοδο και τεχνογνωσία. Δεν είναι τυχαίο ότι το 1961 και το 1962 γίνονται και τα δύο πρώτα πανελλήνια αρχιτεκτονικά συνέδρια τα οποία ανάμεσα σε άλλα προσπαθούν να θέσουν το περιεχόμενο και το πλαίσιο της αρχιτεκτονικής με όσο γίνεται αντικειμενικούς όρους. Έτσι, την δεκαετία εκείνη, στην «επιστημονική έκδοση» των Τεχνικών Χρονικών παρουσιάζονται άρθρα τα οποία αναφέρονται σε ειδικά κτήρια όπως το άρθρο του Ν. Καλογερά με τίτλο «Αρχιτεκτονική κτηρίων εργαστηριακής ερεύνης»[29] ή άρθρα τα οποία μιλάνε για θέματα της εποχής όπως το άρθρο του Α. Τζώνη με τίτλο «Το δωμάτιο και ο διάδρομος»[30] όπου γίνεται λόγος για το αυτοκίνητο και την ελληνική πόλη δημοσιεύονται όλο και πιο συχνά. Αντίστοιχα τέτοια «τεχνικά» άρθρα είναι το «Το πρόβλημα του Λεκανοπεδίου Αθηνών» του Π. Σπηλιωτάκου,[31] το «Κατανομή ενδοαστικών μετακινήσεων με το υπόδειγμα βαρύτητος» του Ι. Μ. Φραντζεσκάκη,[32] το «Πολεοδομικά συμπεράσματα από τη μελέτη του κοινωνικού περιεχομένου μιας πόλεως 35000 κατοίκων» του Γρ. Διαμαντόπουλου[33] ή το «Η εφαρμογή μαθηματικών μεθόδων στη μελέτη πολεοδομικών προβλημάτων» (αναδημοσίευση από το σοβιετικό περιοδικό Αρχιτεκτονική Ε.Σ.Σ.Δ.).[34]


Η αρχιτεκτονική από την δεκαετία του ’60 και μετά αρχίζει να χρησιμοποιεί όλο και περισσότερα από τα εργαλεία της στατιστικής, της ανθρωπολογίας, των κοινωνικών επιστημών. Οποιοδήποτε θέμα απασχολεί έναν αρχιτέκτονα μπορεί – και πρέπει – να αντιμετωπίζεται με έναν σοβαρό, επιστημονικό τρόπο. Έτσι άρθρα όπως το «Η θέσις των Κοινωνικών και Πνευματικών Κέντρων εις τον Πολεοδομικόν Χώρον» του Ιωσήφ και της Ιουλίας Στεφάνου,[35] το «Το Ειδικόν Σχέδιον Σχολικής Αναπτύξεως εις τον Περιφερειακόν Προγραμματισμόν»[36] του Γ. Κύρου ή το «Μέθοδος σχεδιασμού σύγχρονου τεχνολογικού περιβάλλοντος» του Κ. Μάρθα[37] συνοδεύονται από διαγράμματα στα οποία ο χώρος, ο χρόνος, η δομή, η λειτουργία γίνονται μεγέθη μετρήσιμα και γι αυτό άμεσα αξιοποιήσιμα. Εκφράσεις όπως λειτουργικό διάγραμμα, μητρώο δομής, σύστημα μετασχηματισμού, στοιχεία και συνδέσεις, γενικός χωροταξικός ιστός κ.α. αποτελούν πλέον μέρος ενός διευρυμένου αρχιτεκτονικού λεξιλογίου. Σε αυτό το πλαίσιο άρθρα όπως το «Στοιχειώδης εισαγωγή εις την Κυβερνητική και Χωροταξία» του Γ. Σαρηγιάννη,[38] όπου ένας πολεοδόμος παρουσιάζει την επιστήμη της κυβερνητικής ως μία γενική μέθοδο έρευνας και σχεδιασμού και μιλάει για τον χώρο με όρους θερμοδυναμικής όπως πληροφορία, δράση, εντροπία, τάξη, υπερβάτης, θερμική ισορροπία, σύστημα και υποσύστημα, ανάστροφη σύνδεση κλπ. μοιάζουν απόλυτα συνεπή με το γενικό επιστημονικό κλίμα το οποίο έχει αγγίξει και τους Έλληνες μηχανικούς.


Ούτως, εις μιαν ορθήν χωροταξίαν, εις ην θα ληφθή υπ’ όψιν η αρχική εντροπία του συστήματος (=ποίοι οι υφιστάμενοι πόροι) και η μεταβολή τάυτης (=ποία η έξωθεν προσφορά ενεργείας και ποία η δυνατότης επαναχρησιμοποιήσεως αυτής) θα ήτο δυνατόν να μειωθή εις το ελάχιστον η αύξησις της εντροπίας του συστήματος.[39]


Αυτή η διάθεση της εποχής να προβληθεί η «επιστημονική» διάσταση της αρχιτεκτονικής δεν αποτελούσε όπως φαίνεται μία ιδιαιτερότητα ορισμένων αλλά ήταν μία συνειδητή επιλογή για τους περισσότερους. Μία επιλογή η οποία χαρακτήρισε, θα λέγαμε, τη δεκαετία του 1960. O Πάνος Τζώνος στο άρθρο του «Η Εξέλιξη της Θεωρίας της σύγχρονης Αρχιτεκτονικής και Αρχιτεκτονική εκπαίδευση»[40] ορίζει τέσσερα διαδοχικά στάδια εξέλιξης του περιεχομένου της αρχιτεκτονικής εκπαίδευσης ή αλλιώς της θεωρίας της αρχιτεκτονικής. Την «αισθητική» περίοδο (1875-1920), την «τεχνολογική» περίοδο (1920-1955), την «επιστημονική» περίοδο (1955-1972), την «κοινωνική» περίοδο (1972-). Όπως αναφέρει ο συγγραφέας, τις περιόδους αυτές τις χαρακτηρίζουν α) ένα σύνολο από τεχνικές για μετάδοση γνώσεων και δεξιοτήτων, β) ένα σύνολο από θεωρίες που εξηγούν ή δικαιολογούν τη χρήση των παραπάνω τεχνικών και γ) ένα σύνολο αξιών ή ιδανικών που καθορίζουν το ποσό και το είδος της παρεχόμενης εκπαίδευσης.


Το ενδιαφέρον της Αρχιτεκτονικής για την «επιστήμη» άρχισε να γίνεται έκδηλο μόλις άρχισαν να θεωρούντε ότι εκαλύφθησαν οι πιο επείγουσες ανάγκες μετά τον δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο. Κατά το τέλος της δεκαετίας του ’50 η ανάγκη για «αύξηση της επαγγελματικής αποτελεσματικότητας του αρχιτέκτονα» είχε γίνει κοινή συνείδηση, με συνέπεια «μια στροφή προς την επιστήμη και την τεχνολογία με σκοπό τον μετασχηματισμό του σχεδιασμού περιβάλλοντος σε ένα πιο ακριβές εργαλείο» […] Τα πλεονεκτήματα που προσέφερε η Επιστήμη στην Αρχιτεκτονική, στην «επιστήμη» σχεδιασμού του περιβάλλοντος, ήταν πραγματικά δελεαστικά. Υποσχόταν να την βοηθήση στην οργάνωση της θεωρητικής της βάσεως, όχι επάνω σε μανιφέστα και εικασίες, όπως είχε γίνει κατά το μοντέρνο κίνημα, αλλά σε δεδομένα ελέγξιμα με την πειραματική μέθοδο και σε νόμους που θα επέτρεπαν την μετατροπή των ασαφών ποιοτικών μεγεθών σε μονάδες ποσοτικά μετρήσιμες. Οι ερωτήσεις μετατράπηκαν από ποιοτικές σε ποσοτικές: Ασφαλώς οι αναλογίες των πινάκων του Mondrian είναι αρμονικές αλλά γιατί; Συμφωνούμε ότι το άλφα περιβάλλον είναι πιο ευχάριστο από το βήτα αλλά πόσο; Διαισθανόμαστε ότι ένα γάμμα χρώμα μας επιτρέπει να είμαστε πιο παραγωγικοί από ένα δέλτα, αλλά σε ποια αναλογία; Ξέρουμε από την πείρα μας ότι ο χι οικισμός είναι «καλύτερος» από τον ψί. – Αλλά γιατί, πόσο και πώς θα διατυπώσουμε την κάθε μια ποιοτική διαφορά σε μια αντικειμενική έκφραση, τέτοια ώστε να μπορέσουμε να την μεταχειριστούμε σαν αναμφισβήτητο δεδομένο σε μια επόμενη μελέτη;[41]


Ο Τζώνος κάνει σαφές ότι τα χρόνια από το 1955 έως το 1972 αποτελούν την «επιστημονική» περίοδο της αρχιτεκτονικής. Την εποχή όπου η αρχιτεκτονική, αμέσως μετά τον πόλεμο, αναζητά τα εργαλεία εκείνα τα οποία μέσα από νέες μεθόδους και αυστηρούς νόμους, θα επέτρεπαν την ακριβή μέτρηση, την ποσοτικοποίηση των δεδομένων. Δεν είναι τυχαίο ότι για τον Τζώνο αυτή η περίοδος, ακολουθεί την λεγόμενη «τεχνολογική» περίοδο, την περίοδο του μοντερνισμού δηλαδή, και στις κατακτήσεις της πρώτης βασίζεται για να προχωρήσει με μεγαλύτερη αυστηρότητα και ακρίβεια στην αντιμετώπιση των προβλημάτων τα οποία συνδέθηκαν με τις πόλεις του 20ού αιώνα.


Έτσι, αν θέλαμε να ορίσουμε διαγραμματικά την πορεία της αρχιτεκτονικής στην Ελλάδα μέσα σε αυτό το διάστημα θα λέγαμε ότι ξεκινώντας από τη δεκαετία του ’30 οι Έλληνες αρχιτέκτονες εκφράζουν ρητά την πίστη τους σε μία νέα επιστήμη η οποία θα δώσει ρεαλιστικές λύσεις στα προβλήματα. Μετά τον πόλεμο αυτό που κυριαρχεί είναι μία εσωστρέφεια όπου η αρχιτεκτονική αναζητάει τις ρίζες της στον τόπο αδιαφορώντας για το διεθνές της πρόσωπο, ενώ μετά τη δεκαετία του ’60, τα νέα δεδομένα οδηγούν σε μία αναθεώρηση και στην πεποίθηση ότι η αρχιτεκτονική πρέπει να αντιμετωπιστεί ξανά με σοβαρότητα ως σύγχρονη επιστήμη αν θέλει να έχει λόγο στην διαμόρφωση των σύγχρονων πόλεων.

Συμπεράσματα


Ο Hannes Meyer, ο οποίος το 1928 έγινε ο δεύτερος διευθυντής του Bauhaus, υποστήριζε ότι ο αρχιτέκτονας έπρεπε να εγκαταλείψει το στούντιο του καλλιτέχνη και έπρεπε να το μετατρέψει σε επιστημονικό εργαστήριο αφού θεωρούσε πλέον περιττή την αρχιτεκτονική ως μια ατομική δημιουργία. Όπως έγραφε στο μανιφέστο του με τίτλο Bauhaus και κοινωνία:


To Bauhaus του Dessau είναι όχι καλλιτεχνικό αλλά γνήσια κοινωνικό φαινόμενο […] ως σχεδιαστές είμαστε οι υπηρέτες αυτής της κοινότητας: ό,τι κάνουμε υπηρετεί τον λαό […] δεν επιδιώκουμε το στυλ Bauhaus ούτε τη μόδα Bauhaus ούτε τον επίπεδο στολισμό του συρμού ούτε την οριζόντια-κατακόρυφη νέο-πλαστικότητα […] ο σχεδιασμός μας δεν υπαγορεύεται από τον ρυθμό ούτε από την ιεραρχία […] η τέχνη του Bauhaus θα περιφρονεί την ψεύτικη ευαισθησία που καλείται ταλέντο.[42]


Αντίστοιχα και οι Έλληνες μοντέρνοι αρχιτέκτονες έδειξαν το κοινωνικό τους πρόσωπο σχεδιάζοντας τα μοντέρνα σχολεία, τις προσφυγικές πολυκατοικίες, τα νοσοκομεία κλπ. του '30 και έθεσαν τις προτάσεις τους για μία νέα μοντέρνα ελληνική πόλη. Αρκετοί από αυτούς όμως σύντομα είδαν τον μοντερνισμό ως ένα στιλιστικό ιδίωμα το οποίο δε είχε απαραίτητα κοινωνική αποστολή και στόχο. Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσονται και όσοι αναζήτησαν στην μοντέρνα αρχιτεκτονική μια μεταφυσική σύνδεση με το παρελθόν, με την αρχαία ελληνική αρχιτεκτονική ή την λαϊκή παράδοση. Παρ’ όλα αυτά η πεποίθηση ότι η υψηλή αρχιτεκτονική έπρεπε να στοχεύει στην δημιουργία ενός έργου Τέχνης δεν είχε εκλείψει. Η παρακάτω ιστορία το αποδεικνύει:


Στα τέλη της δεκαετίας του ’50 ο Δοξιάδης, με αφορμή τις πρόσφατες πολεοδομικές μελέτες του (Ισλαμαμπάντ), ζητάει από τον Πικιώνη να του πει τη γνώμη του για το έργο του, να του κάνει μια κριτική. Σε αυτό το γράμμα με τίτλο «Έκθεση προς τον Κ. Α. Δοξιάδη» ο Πικιώνης, αφού αρχικά έχει εκφράσει την ανεπιφύλακτη εκτίμηση για τη μεθοδικότητα και τη σοβαρότητα με την οποία ο Δοξιάδης αντιμετωπίζει τον πολεοδομικό σχεδιασμό, θα έρθει να εκφράσει κάποιες ενστάσεις:


H πρώτη νύξη που ήθελα ν’ αναπτύξω είναι τούτη: πώς αν, ωσάν απαύγασμα των επιλύσεων των θεμάτων –των γενικοτάτων όσο και των επί μέρους- σαν απαύγασμα και παραγωγή των λύσεων τούτων, υπερβατική διατύπωση μπορούσαν τα στελέχη των συνθετών σου, ωσάν σε μιαν έλλαμψη, να συλλάβουν, απαράλλαχτα όπως ο ζωγράφος, ύστερ’ από μια σειρά συνθετικών προσπαθειών, καταλήγει τέλος να συλλάβει το τελεσίδικο, το καινόν και ανυποψίαστο σχήμα που εκυοφορείτο άδηλα και πέρα από τις προβλέψεις του μεσ’ απ’ τις προσπάθειες του αυτές –αν, λέω, όμοια κι οι συνθέτες σου κατέληγαν τέλος να συλλάβουν μιαν ιδέα πολεοδομική που να υπερακόντιζε τις ως τα τώρα ευρέσεις των, τούτο, κατά τη γνώμη μου, θα συνιστούσε την ως απόρροια και συνθετική σύνοψη των προηγουμένων προσπαθειών πρόκυψη μιας καταπληκτικής κι αναπάντεχης μορφής, που θ’ ανύψωνε τη σημασία και την ποιότητα του Έργου και θα το σφράγιζε με τη σφραγίδα του εξαιρετικού.[43]


Βλέπουμε τον Πικιώνη να τονίζει τη σημασία που θα είχε το έργο του Δοξιάδη να μπορούσε να δημιουργήσει κάποιες πρωτότυπες μορφές. Ο Πικιώνης μεταφέρει τη συζήτηση από την επίλυση των αντικειμενικών προβλημάτων και αναγκών, πράγμα που γίνεται απόλυτα επιτυχημένα από τον Δοξιάδη, προς την αναζήτηση μιας υπερβατικής διατύπωσης, ενός ανυποψίαστου σχήματος, μιας καταπληκτικής και αναπάντεχης μορφής. Η επιτυχής έκβαση αυτής της αναζήτησης θ’ ανύψωνε τη σημασία και την ποιότητα του έργου και θα το καθιστούσε εξαιρετικό. Αυτή η πολεοδομική ιδέα την οποία περιγράφει ο Πικιώνης θα πρέπει να μεταφραστεί ως αρχιτεκτονική μορφή. Ως το συνθετικό σχήμα εκείνο το οποίο θα έδινε ταυτότητα, προσωπικότητα, εκφραστικότητα στο έργο. Το στοιχείο εκείνο το οποίο ως καταληκτικό αποτέλεσμα των πρακτικών επιλύσεων ως «έλλαμψη», θα έκανε το έργο όχι απλά καλό, αλλά εξαιρετικό.


Το παραπάνω γράμμα δείχνει το είδος και το μέτρο της διαφοράς. Διαφορά σκέψης, κατεύθυνσης, πορείας, διαφορά οπτικής. Ο Δοξιάδης ακολουθεί μια προσέγγιση σχεδιασμού η οποία ενδιαφέρεται για το γενικό, το τυπικό, το επαναλαμβανόμενο. Κάπου σε αυτήν την πορεία η μορφή, η εικόνα του αρχιτεκτονικού έργου αποκτά δευτερεύουσα σημασία. Αυτό είναι που δεν μπορεί να δεχτεί ο Πικιώνης. Γι’ αυτόν η τελική έκφραση του έργου, η εικόνα ως ιδέα (όπως ο ζωγράφος), ως κάτι ιδεατό ή ιδανικό είναι αυτό που κάνει ένα έργο πραγματικά σημαντικό. Οι μεγαλοφυείς ιδέες (ως μεγαλοφυείς μορφές πάλι) απουσιάζουν από το έργο του Δοξιάδη. Η απουσία της μορφής και της έμπνευσης για τη μορφή είναι η πρώτη παρατήρηση που κάνει ο Πικιώνης στο μαθητή του σχετικά με το έργο του. Η απουσία της μορφής καθιστά την ουσία της κριτικής, περιγράφει τη διαφορά ανάμεσα στους δύο αρχιτέκτονες, μια διαφορά προσανατολισμού, ιδεολογίας. Η μορφή η οποία δεν υπάρχει στο έργο του Δοξιάδη δημιουργεί αυτό το κενό, αυτήν την διαφορετική οπτική απέναντι στον σχεδιασμό.


Η μοντέρνα αρχιτεκτονική του 20ού αιώνα ταλαντεύτηκε ανάμεσα στην αρχιτεκτονική και την τέχνη. Η μετάβαση από τον κλασικισμό στον μοντερνισμό άφησε τα σημάδια της και χαρακτήρισε τον αρχιτέκτονα του 20ού αιώνα ο οποίος ήταν δύσκολο να απεκδυθεί τον ρόλο του καλλιτέχνη και να ενστερνιστεί τον ρόλο του επιστήμονα. Η αλλαγή αυτή έμοιαζε να οδηγεί σε μία απώλεια ταυτότητας. Τι είναι αυτό που χάνει κανείς και τί είναι αυτό που κερδίζει; Το ερώτημα παραμένει ανοιχτό.


[1] Τεχνικά Χρονικά, Έτος Β’/ΙΙΙ, 1/2/1933, αριθ. 27, σ.133-136.
[2] Όπ.π., σ.133.
[3] Όπ.π..
[4] Όπ.π., σ.135-136.
[5] Παπαδάκης, Σ., «Τα διεθνή αρχιτεκτονικά συνέδρια», Τεχνικά Χρονικά, Έτος Β’/ΙΙΙ, 1/2/1933, αριθ. 27, σ.136-137.
[6] Παπαδάκης, Σ., «Ο συνοικισμός «Νέας Αλεξάνδρειας» και η εδαφική οικονομία των Αθηνών», Τεχνικά Χρονικά, έτος Β’/IΙΙ, Αριθ. 31, 1/4/1933, σ. 361-364.
[7] Δεσποτόπουλος, Ι. Γ., «Πολεοδομική», Τεχνικά Χρονικά, Έτος Β’/ΙV, 1/8/1933, αριθ. 39, σ. 760.
[8] Όπ.π., σ. 762.
[9] Όπ.π..
[10] Όπ.π., σ. 763.
[11] Κασσάνδρας, Β., «Η επίσκεψις των Ρώσσων αρχιτεκτόνων», Τεχνικά Χρονικά, Έτος Ε’/ΙΧ, 1/2/1936, αριθ. 99, σ.147-148.
[12] Όπ.π., σ.147.
[13] Όπ.π..
[14] Όπ.π., σ.148.
[15] Σημαιοφορίδης Γ., «Το παράδοξο εκκρεμές» στο Le Corbusier, Η χάρτα των Αθηνών, Αθήνα: Yψιλον, 1987, σελ. 11.
[16] Χατήρας, Σ., «Οι οικοδομικοί συνεταιρισμοί εις την Σουηδίαν και η συμβολή των εις την αντιμετώπισιν των προβλημάτων της κατοικίας» , Τεχνικά Χρονικά, τ.311, Μάιος 1950, σ.276-279.
[17] Καραβασίλης, Α., «Η Οικιστική πολιτική της Σουηδίας και η εφαρμογή της εις τον σκελετό των κτηρίων».Τεχνικά Χρονικά, 1/6/1953, γεν. εκδ. τ. 35, σ. 12-18 και 22-26.
[18] Τεχνικά Χρονικά, τ.343-344, Ιάν.-Φεβρ. 1953.
[19] Κασσάνδρας, Β., «Μύησις στην Αρχιτεκτονική», Τεχνικά Χρονικά, τ.371-372, Μάιος-Ιούνιος 1955, σ. 167.
[20] Όπ.π., σ. 163-168.
[21] Όπ.π., σ. 168.
[22] Βλ. Δ. Βασιλειάδη «Μια δημιουργία υψηλού αισθητικού ήθους: η διαμόρφωση των λόφων γύρω από την Ακρόπολη», Τεχνικά Χρονικά, γεν. εκδ., Ιούλιος 1962, σ. 31-46).
[23] Τεχνικά Χρονικά, Γεν. Εκδ., τ.125-126, 1-15 Μαρτίου 1956, σ.17.
[24] Όπ.π..
[25] Τεχνικά Χρονικά, τ. 421-422, Ιούλιος-Αύγουστος 1959
[26] Δοξιάδης, Κ., «Η επιστήμη της Οικιστικής», τ. 421-422, Ιούλιος-Αύγουστος 1959.
[27] Τεχνικά Χρονικά, Γεν. Εκδ., τ.222, Ιανουάριος 1963, σ.1-11.
[28] Αραβαντινός, Αθ., «Κατοικία και πολιτισμός, σκέψεις επάνω στο 26ον παγκόσμιον συνέδριον οικιστικής πολεοδομίας και χωροταξίας (Παρίσι, 1962), Τεχνικά Χρονικά, Γεν. Εκδ., τ.222, Ιανουάριος 1963, σ.11.
[29] Τεχνικά Χρονικά, τ. 1, Ιανουάριος 1964.
[30] Τεχνικά Χρονικά, Επ. εκδ., τ.3-4, Ιούλιος-Δεκέμβριος 1965, σ.380-387.
[31] Τεχνικά Χρονικά, Επ. Εκδ., τ.1-2, Ιανουάριος-Ιούνιος 1965, σ.50-60.
[32] Όπ.π., σ. 60-66.
[33] Τεχνικά Χρονικά, τ.10, Νοέμβριος-Δεκέμβριος 1965, σ.81-88. Ο Γ. Διαμαντόπουλος, από το 1957 έως το 1964 έζησε στην Ανατολική Γερμανία όπου σπούδασε στο Πολυτεχνείο της Βαιμάρης και το 1964 και στη συνέχεια διετέλεσε επιστημονικός συνεργάτης στη Deutsche Bauakademie του Βερολίνου. Το 1964 επέστρεψε στην Ελλάδα όπου ίδρυσε την Εταιρεία Μελετών Οικονομικής και Κοινωνικής Αναπτύξεως (ΕΜΟΚΑ).
[34] Τεχνικά Χρονικά, Επ. Εκδ., Ιανουάριος-Μάρτιος 1966, σ. 132.
[35] Τεχνικά Χρονικά, 6/540, Ιούνιος 1971, σ. 447-457.
[36] Τεχνικά Χρονικά, 2/548, Φεβρ. 1972, σ.121-131.
[37] Τεχνικά Χρονικά, τ. 9/555, Σεπ. 1972, σ.831-844.
[38] Τεχνικά Χρονικά, 10/556, Οκτ. 972, σ. 943-951.
[39] Όπ.π., σ. 949.
[40] Τεχνικά Χρονικά, 12/558, Απρ. 1973, σ.363-381.
[41] Τζώνος, Π. «Η Εξέλιξη της Θεωρίας της σύγχρονης Αρχιτεκτονικής και Αρχιτεκτονική εκπαίδευση», Τεχνικά Χρονικά, 12/558, Απρ. 1973, σ.366.
[42] Παρατίθεται στο Φόργκας. Εύα, Bauhaus, ιδέες και πραγματικότητα, Αθήνα: Νησίδες, 1999, σ. 179-180.
[43] Πικιώνη, Δημήτρη «Έκθεση προς τον Κ. Α. Δοξιάδη». Αναδημοσιευμένο στο Δημήτρης Πικιώνης, Κείμενα, Αθήνα: ΜΙΕΤ, 1999, σ. 201. Στα Κείμενα αναφέρεται ως ημερομηνία το 1961. Το πιθανότερο είναι όμως το γράμμα να γράφτηκε νωρίτερα αφού στο Αρχείο Δοξιάδη υπάρχει ένα δακτυλογραφημένο αντίτυπο με χρονολογία το 1957.

ET 10.3.2011

Από χθεσινό άρθρο στον Ελεύθερο Τύπο

11ο Πανελλήνιο Συνέδριο Αρχιτεκτόνων

Το πρόγραμμα του συνεδρίου εδώ:

http://www.sadas-pea.gr/11/11-PAS-program.pdf

Η εισήγησή μου με τίτλο: "Ανάμεσα σε επιστήμη και τέχνη, η ελληνική αρχιτεκτονική μέσα από το περιοδικό Τεχνικά Χρονικά"θα γίνει το Σάββατο 19 Μαρτίου στις 12μ.μ.

X house (2007)

 

 

                                                     φωτογράφηση: Αλεξάνδρα Φωκαεύς

Ο Πικιώνης και η ιστορική ‘διαφορά’

Ο Δημήτρης Πικιώνης είναι ένας από τους σημαντικότερους Έλληνες αρχιτέκτονες και η αναφορά στη σκέψη και το έργο του είναι αναφορά σε κάτι μυθικό. Όμως η ενασχόληση μαζί του αφήνει πολλαπλά αναπάντητα ερωτήματα και ο μύθος γύρω από αυτόν δημιουργεί αποστάσεις οι οποίες αποθαρρύνουν την έρευνα και εμποδίζουν την προσέγγιση. Αν ο Πικιώνης φαίνεται δυσνόητος ή απόμακρος αυτό συμβαίνει επειδή έχει αποσυνδεθεί από τον φυσικό χώρο του, από το ιστορικό του πλαίσιο και τις ευρύτερες πνευματικές αναζητήσεις της εποχής του. Όσο δεν συνδέεται με το ιστορικό-θεωρητικό περιβάλλον του, ο Πικιώνης κινδυνεύει να παραμείνει μία μοναδική, ιδιοσυγκρασιακή και «ξένη» παρουσία στην ελληνική αρχιτεκτονική. Αντίστοιχα το έργο του - έργο αναμφισβήτητα ιδιαίτερο και προσωπικό το οποίο δεν μπορεί εύκολα να ενταχθεί σε στυλ ή κινήματα – κινδυνεύει να παραμείνει ουσιαστικά άγνωστο. Άγνωστο ως προς τις θεωρητικές πηγές του, το φιλοσοφικό του υπόβαθρο, τη σκέψη που το γεννά δηλαδή. Η παρακάτω μικρή ιστορία θα επιχειρήσει να φέρει τον Πικιώνη λίγο πιο κοντά σε εμάς.
Σκηνή πρώτη

Άνοιξη του 1910. Ο Δημήτρης Πικιώνης, στον λόφο του Φιλοπάππου, λίγο πάνω από το ναό του Αγίου Δημητρίου. Στο χέρι του κρατάει ένα χαρτάκι όπου έχει σημειώσει μία φράση του Περικλή Γιαννόπουλου: Σταθήτε εις ένα μέρος των Αθηνών [...] Προτιμήσατε να αναβήτε εις το εξωκκλήσιον του Αγ. Δημητρίου, υπό την Ακρόπολιν […] Καθίσατε χωρίς καμμίαν σκέψιν, χωρίς κανένα σκοπόν κι' αφήσατε την ψυχήν σας ελευθέραν […] και τον εγκέφαλόν σας να φωτογραφή εις τον σκοτεινόν του θάλαμον λόφους, βουνά, ακτάς, νερά, καπνούς, χρώματα, ό,τι φαίνεται. Τί βλέπετε;[1]

Ο Πικιώνης διαβάζει τη φράση του Γιαννόπουλου και κοιτάει το τοπίο, διαβάζει-κοιτάει. Διαβάζει-κοιτάει. Ξαναδιαβάζει. Προσπαθεί να δει. Προσπαθεί να καταλάβει. Εκεί επάνω, γράφει ο Γιαννόπουλος, ο θεατής έχει το κεφάλι του ακριβώς εκεί που πρέπει. Σαν να πρόκειται για μια φωτογραφική μηχανή η οποία στήνεται πάνω σε ένα τρίποδο, και οριζοντιώνεται (ούτε πολύ υψηλόθεν, ούτε πολύ χαμηλόθεν), εκεί όπου μπορεί να βλέπει τα πάντα, τρεις ώρες πριν τη δύση του ήλιου όταν το φως είναι το κατάλληλο το μάτι του θεατή «διαβάζει» με ακρίβεια τον χώρο. Τι είναι αυτό που βλέπει κανείς άραγε; Τι έχει μπροστά του;

Ο Πικιώνης θυμάται την πρόσφατη παραμονή του στο Μόναχο. Τις συζητήσεις που έκανε με τον Μπουζιάνη. «Πρέπει να μάθουμε να βλέπουμε», λέγανε. «Να βλέπουμε πίσω από αυτό που φαίνεται». Αυτό σημαίνει το γερμανικό «Wissen»: «βρίσκω», «γνωρίζω», «βλέπω».[2] Τα ίδια έγραφε και o Vischer, / o Fiedler, o Göller, o Schmarsow. Μέσα από την «συμπάθεια», την «εναίσθηση» και την «εποπτεία» είναι που ο άνθρωπος ενώνεται με τον κόσμο, με το σύμπαν, με το Θείο.[3] Η κατανόηση του κόσμου προκύπτει από την «όξυνση της όρασης». Τότε ήταν που ο Πικιώνης είχε δει και εκείνα τα έργα του Σεζάν. Ήταν μια αποκάλυψη. Αυτό ήθελε να κάνει και αυτός. Να ασκήσει την όρασή του, να ξαναμάθει να βλέπει.[4] Αυτή η αναζήτηση ήταν που τον έκανε να εγκαταλείψει το Μόναχο και να πάει στο Παρίσι.[5] Εκεί στο Παρίσι ξανασυνάντησε τον ντε Κίρικο ο οποίος του έλεγε για την δύναμη του αρχιτέκτονα και του γεωμέτρη. «Πρέπει να βλέπουμε με το μέσα βλέμμα, με το τρίτο μάτι» του έλεγε. «Τότε μόνο θα δούμε αυτό που δεν φαίνεται, τότε θα γίνουμε προφήτες». Μιλάγανε για τον Καρτέσιο και τους «θεωρούς» του, τους «intueri».. Ανέφεραν τους Γάλλους γεωμέτρες του 18ου αιώνα. Τον Girard Desargues και τον μαθητή του Abraham Bosse. Αυτοί είχαν ανακαλύψει το μυστικό. Αυτό το μυστικό έπρεπε να ξαναβρούν.
Σκηνή δεύτερη

Καλοκαίρι του 1929. Ο Άγγελος Σικελιανός περπατάει δίπλα στον Δημήτρη Πικιώνη κάπου στην Κηφισιά. «Το έχω αποφασίσει» του λέει. «Το Δελφικό Κέντρο πρέπει να σχεδιαστεί από έναν Έλληνα». Εσύ θα είσαι αυτός. Θα είναι ένα Κέντρο το οποίο θα προβάλλει σε όλον τον κόσμο τις αρχές της χαμένης Δωρικής ή Απολλώνιας Επιστήμης. Τις αρχές της ακτινοβολίας, της Ευρυθμίας, της Πειθαρχίας, της Απλότητας. Τώρα είναι ώριμη η στιγμή να γίνει ένα τέτοιο πνευματικό κέντρο εδώ, στο κέντρο του κόσμου. Το έκανε ο Tagor με τη Visva Bharati στη Βεγγάλη, το έκανε ο Lubicz με τη Suhalia στη Γενεύη, το έκανε ο Steiner με το Goetheanum στο Dornach. Ήρθε ο καιρός να γίνει κάτι αντίστοιχο και στους Δελφούς. Ώρες συζητούσε ο Πικιώνης με τον Σικελιανό για τις θεωρίες των αρμονικών χαράξεων του Hambidge και του Mössel, για τους αρχαίους ναούς και τις αρχές της ξεχασμένης ρυθμικής Γεωμετρίας. Μαζί σχολιάζανε το έργο του Cantor, του Planck, του Einstein, του Schrödinger, του Heisenberg, του Broglie και διαπιστώνανε ότι όλη η Φυσική και Μαθηματική Επιστήμη, επέστρεφε προς το αιώνιο πνευματικό περιεχόμενο του Πυθαγορισμού.[6] Ο Σικελιανός είναι ενθουσιασμένος με το όραμά του: Το Δελφικό Κέντρο θα εγκαινιαστεί με μία παγκόσμια καλλιτεχνική έκθεση οργανωμένη από τον Le Corbusier![7] Ο Σικελιανός και ο Πικιώνης θα είναι οι δύο Μύστες. Όπως οι μύστες του Schuré έτσι και αυτοί θα διδάξουν την τεχνική της ενόρασης. Την αντίληψη της πυθαγόρειας αρμονίας που οδηγεί απευθείας στο άρρητο.[8] Σκηνή τρίτη

Χειμώνας του 1936. Ο Πικιώνης στο σπίτι του, κάθεται σε ένα τραπέζι. Μπροστά του έχει ακουμπήσει ένα βάζο, ένα ποτήρι, ένα τασάκι, ένα κουτί τσιγάρα και ένα κουτί σπίρτα.[9] Τα πιάνει, τα μετακινεί. Λίγο πιο πάνω, λίγο πιο κάτω, δεξιότερα, αριστερότερα. Τα αφήνει. Ρίχνει μια ματιά. Πιο κοντά. Ξανακοιτάει. Δεν το πιστεύει. Ώστε είναι αλήθεια! Η θεωρία του μαθητή του ισχύει. Η περίφημη θεωρία του Δοξιάδη βγαίνει αληθινή! Ήταν κάτι που ήλπιζε, που ήθελε αλλά για το οποίο ποτέ δεν ήταν σίγουρος. Ώστε αυτό είχε δει ο Renan, όταν προσεύχονταν πάνω στην Ακρόπολη το 1865. Σε αυτό αναφέρονταν ο Le Corbusier όταν έγραφε για τα «μάτια που δεν βλέπουν».[10] Ένα θέαμα που του προκάλεσε σοκ και συντριβή. Αυτό εννοούσε ο Mendelsohn όταν έλεγε στον Πικιώνη με σιγανή φωνή - εκεί πάνω στον ιερό βράχο - ότι έπρεπε κανείς να ανοίξει τα μάτια του και να δει! Να δει πίσω από αυτό που φαίνεται, να διαβάσει το κρυμμένο νόημα, να βιώσει τη μαγεία των πραγμάτων. Αυτό ήταν το μυστικό λοιπόν και το είχε βρει ένας μαθητής του, ο Δοξιάδης! Η «νέα όραση» που απλώνεται σαν δίχτυ πάνω στα πράγματα. Ένα αόρατο δίκτυο οπτικών ακτίνων που διατρέχουν τον χώρο, αγγίζουν τα αντικείμενα, κινητοποιούν τα σχήματα και τα χρώματα συγχρονίζοντάς τα με τον εσωτερικό παλμό. Πριν λίγα χρόνια ήταν που μαζί μαθητής και δάσκαλος περπατούσανε στα Τουρκοβούνια. Ο Πικιώνης του μίλαγε για τους αιώνιους νόμους της γεωμετρίας. Για τον Ησίοδο, τον Λουκιανό, τον Φιλόλαο, τους Πυθαγόρειους. Αλλά και για τον Ευκλείδη, τον Πτολεμαίο, τον Βιτρούβιο, τον Λεονάρντο. Στους περιπάτους που κάνανε μαζί σχολίαζαν τα αρμονικά συστήματα του Matila Ghyka. Οι δυο τους αντάλλασσαν απόψεις για τον Choisy και τη θεωρία του για Ακρόπολη αλλά διαπίστωναν ότι κάτι έλειπε, κάτι έμενε να αποκαλυφθεί. Ο Πικιώνης είχε δικαιωθεί. Όλα όσα έγραφε στο 3ο μάτι, για τη νέα όραση, για τη νέα τέχνη τώρα αποκτούν σάρκα και οστά. Ο Δοξιάδης βρήκε τη μαθηματική αρχή του χώρου, την επιστημονική απόδειξη, το κλειδί που είχε για αιώνες χαθεί. Ο Πικιώνης πιστεύει ότι η θεωρία Δοξιάδη μπορεί να είναι γόνιμη ξανά, να παραγει εκ νέου καρπούς. Αρκεί να βρεθεί στα χέρια των κατάλληλων προσώπων. Η θεωρία μπορεί να λειτουργεί ως «άσκηση», ως «λατρεία» και να χρησιμοποιείται ξανά. Χρειάζεται βέβαια αυτός που θα την χειριστεί να είναι πρόσωπο με ιδιαίτερη πνευματική και ψυχική ικανότητα. Αλλιώς κινδυνεύει να ξεπέσει η εφαρμογή της σε μια τυπική και στείρα εφαρμογή κανόνων. Ο Πικιώνης, όπως μας λέει, είχε την ευκαιρία να «ασκηθεί» ώστε να διαπιστώσει προσωπικά την αξία της θεωρίας του Δοξιάδη. Και, απ’ ότι φαίνεται, ήταν ο μόνος που μπόρεσε να το κάνει.
Σκηνή τέταρτη

Άνοιξη του 1955. Ο Δημήτρης Πικιώνης, στον λόφο του Φιλοπάππου, λίγο πάνω από το ναό του Αγίου Δημητρίου. Στο χέρι του κρατάει ένα χαρτάκι όπου έχει σημειώσει μία φράση του Περικλή Γιαννόπουλου: Το κείμενο του Γιαννόπουλου μοιάζει με μια διαθήκη την οποία ο Πικιώνης ξαναφέρνει στην επιφάνεια. Ο Πικιώνης πλέον γνωρίζει για τι μίλαγε ο Περικλής Γιαννόπουλος το 1910. Η ενατένιση της γης, η παρατήρηση του τοπίου, το διάβασμα των αρχιτεκτονικών λεπτομερειών. Ο Πικιώνης έχει πλέον στα χέρια του το σύστημα του Δοξιάδη. Το χρησιμοποίησε πρώτη φορά στο εκθετήριο ειδών λαϊκής τέχνης το 1937. Μετά στο σπίτι της Φρόσως Ευθυμιάδου, στο ξενοδοχείο των Δελφών, στο σπίτι του Ποταμιάνου. Σε κάθε περίπτωση είχε δουλέψει, είχε οδηγήσει σε μία αρμονική σύνθεση. Στου Φιλοπάππου ένα καλά ζυγισμένο σύστημα οπτικών χαράξεων ενώνει μεταξύ τους τα κτήρια με το έδαφος, τα δέντρα, τους λόφους, τη θάλασσα, τα βουνά, την Ακρόπολη.[11] Το «έργο» τελικά όχι μόνο θα «γυριστεί» αλλά και θα κατασκευαστεί πενήντα χρόνια μετά, βασισμένο στο «σενάριο» του Γιαννόπουλου, στην ίδια τοποθεσία (το λόφο του Φιλοπάππου), την ίδια ώρα (όταν ο δύων ήλιος φωτίζει από τη δυτική πλευρά τον Παρθενώνα), χρησιμοποιώντας την ίδια ακριβώς «κάμερα»: το ανθρώπινο μάτι, το τρίτο μάτι. Σε αυτήν την ενόραση αναφέρονταν ο Πικιώνης όταν έκανε τα Αττικά. Μέσα στο αρχαϊκό αττικό τοπίο ανάμεσα στην Ακρόπολη, τη θάλασσα, τα βουνά, ανάμεσα σε ίππους, άρματα, κολώνες και θραύσματα ναών το μάτι ακολουθεί με το βλέμμα του τη δράση. Μέσα στο ποιητικό περιβάλλον των Αττικών, το μάτι εκφράζει μία εσωτερική όραση, την παρουσία ενός άχρονου βλέμματος. Το μάτι, το 3ο μάτι, το μάτι της ενόρασης είναι απαραίτητο ώστε να υπάρχει η μαρτυρία. Το περιβάλλον των Αττικών υπάρχει ακριβώς επειδή υπάρχει μέσα σε αυτό ένα μάτι. Το μάτι δημιουργεί τον χώρο, αφού ο χώρος δεν είναι παρά μια κατασκευή της όρασης, μια αναπαράσταση.
H παραπάνω ιστορία ήταν μία φανταστική ιστορία. Μία ιστορία όμως που βασίστηκε πάνω σε πραγματικά γεγονότα και αναφέρθηκε σε πραγματικά πρόσωπα. Το αν ο Πικιώνης, ακόμα και σήμερα, φαντάζει ως ένας μύθος είναι γιατί η απόσταση που χωρίζει την εποχή μας από την εποχή του έχει διαμορφώσει μία ‘διαφορά’. Αυτή η ιστορική ‘διαφορά’ είναι που δεν μας αφήνει να δούμε καθαρά ποιός ήταν, τι επιθυμούσε και τι τελικά έπραξε. Για τον Ζήσιμο Λορεντζάτο ο Πικιώνης «Έβλεπε παντού στον κόσμο εκείνο που εμείς δεν βλέπουμε». Ίσως αν υπερβούμε αυτήν την ‘ιστορική διαφορά’ να καταφέρουμε να το δούμε και εμείς.

[1] Το 3ο μάτι, τ. 2-3, Νοεμ. - Δεκ., 1935 σ. 39.
[2] Klages, L. Sämtliche Werke. Bonn: Bouvier, 1965-92, τόμος 4, σ. 235-235.
[3] Βλ. το λήμμα «Scheler, Max» στην Encyclopedia of Philosophy, Paul Edwards (επ.), Macmillan, 1967, σ. 302-303.
[4] Αυτή την επανάσταση που ‘φερε στην όραση [… ] αυτήν ήθελα ν’ ασκήσω.
[5] Τρία έργα του Σεζάν, όπου για τη θεωρία του της πλήρωσης της τρίτης διάστασης μέσον του χρώματος ήμουν ήδη θεωρητικά κατατοπισμένος, μ’ έκαναν να εγκαταλείψω το Μόναχο. «Αυτοβιογραφικά σημειώματα». Αναδημοσιευμένο στο Δημήτρης Πικιώνης, Κείμενα, Αθήνα: MIET 1999, σ.28.
[6] Όπ.π..
[7] Σικελιανός, Άγγελος, Η Δελφική Ένωση ένα προανάκρουσμα, Αθήνα 1932, σ. 39. Δεν μπόρεσα να εντοπίσω σε ποιά πιθανή συνάντηση με τον Le Corbusier αναφέρεται ο Σικελιανός. Αν υποθέσουμε ότι αυτή έγινε πριν το ’32 θα είχε ενδιαφέρον να αναζητηθεί το πότε και το που. Πιθανολογώ κάποια στιγμή γύρω στο 1928 που ο Σικελιανός ήταν στο Παρίσι.
[8] Schuré, Ed. Οι μεγάλοι Μύσται, Αθήνα: Κάκτος, 1981. σ. 258-260.
[9] Αναφέρεται από τον Δ. Αντωνακάκη στο Dimitris Pikionis Architect 1886-1968, A sentimental Topography, Λονδίνο: ΑΑ, 1989.
[10] Στο Le Corbusier-Saugnier Vers une architecture, Paris: Crès, 1923. (ελλ. μετάφραση Π. Τουρνικιώτη στο Για μια αρχιτεκτονική, Αθήνα: Εκκρεμές 2004).
[11] Σύμφωνα με τον Αλέξανδρο Παπαγεωργίου την εποχή εκείνη ακόμα ο Πικιώνης αναφέρονταν σε αρχαίους συγγραφείς καθώς και στον Choisy για τη σχέση κτισμένου περιβάλλοντος και τοπίου. Βλ. Δημήτρη Πικιώνη, Έργα Ακροπόλεως, επιμ. Αγνή Πικιώνη, Αθήνα: Ίνδικτος, 2001. σ. 24. Η παραπάνω είναι η διάλεξη που έδωσα στο πλαίσιο του συνεδρίου 'Ο Πικιώνης σήμερα" που έγινε στις 5-6 Φλεβάρη στο Μουσείο Μπενάκη.

ΑΘΗΝΑ Χ 4

Η πρόταση μας αναφέρεται σε μία εφικτή Oυτοπία. Αυτός ο αντιφατικός όρος περιγράφει την θέση μας υπέρ ενός ακραία πραγματιστικού αρχιτεκτονικού σχεδιασμού ο οποίος θα μπορέσει να συμβάλλει πρακτικά και άμεσα στην υλοποίηση ενός νέου μοντέλου οικολογικής πόλης. Θεωρούμε ότι ο αρχιτέκτονας, ειδικά στην παρούσα περίοδο, θα πρέπει να συμμετέχει από τη μεριά του, ως ένας ακόμα ειδικός, στην επιτάχυνση της συλλογικής προσπάθειας για τη εδραίωση μιας νέας κατάστασης στην πόλη. Η αλλαγή του κτισμένου και άκτιστου χώρου προς αυτήν την κατεύθυνση συμβαίνει ήδη και ο αρχιτέκτονας δεν μπορεί να μένει αμέτοχος αλλά θα πρέπει να καταθέσει τις προτάσεις του ώστε η πόλη να ενσωματώσει τα νέα δεδομένα με τον καλύτερο δυνατό τρόπο. Το θέμα είναι επιτακτικό και ο χρόνος είναι πολύτιμος. Χρειάζονται άμεσες, ρεαλιστικές λύσεις οι οποίες να λαμβάνουν υπόψη τους ένα διαφορετικό οικονομικό - παραγωγικό μοντέλο, να επενδύουν στην τεχνολογική καινοτομία και να μπορούν να οδηγήσουν δυνητικά σε μία νέα βιώσιμη χωρική συνθήκη.

ΚΑΤΑΓΡΑΦΗ Η παραγωγή του χώρου στην Αθήνα μέσω της κατασκευής της πολυκατοικίας είναι ένα πρωτότυπο σε παγκόσμιο επίπεδο πολεοδομικό όσο και κοινωνικοοικονομικό φαινόμενο. Η μικρή κλίμακα που βασίζεται στην μικροϊδιοκτησία της γης, η λογική της αντιπαροχής, η χρησιμοποίηση τοπικών εργολάβων και συνεργείων, ο μικρός βαθμός δανεισμού από χρηματοπιστωτικούς οργανισμούς, το πολύ μεγάλο ποσοστό ιδιοκατοίκησης κ.α. είναι κάποια από τα χαρακτηριστικά που περιγράφουν ένα σύστημα παραγωγής χώρου με έντονη κοινωνική και δημοκρατική διάσταση. Αν και αυτά τα χαρακτηριστικά τείνουν να αποδυναμωθούν τα τελευταία χρόνια με όλο και μεγαλύτερες εταιρείες να εμπλέκονται στην παραγωγή της κατοικίας – κάτι που αποτελεί κανόνα στο εξωτερικό – ωστόσο, ακόμα, η ελληνική πολυκατοικία αποτελεί την χωρική έκφραση μιας τοπικής – θετικής για εμάς - ιδιαιτερότητας. Αν οι αρχιτέκτονες κοιτούν περιφρονητικά την ελληνική πολυκατοικία προσπαθώντας να εκσυγχρονίσουν την όψη της και οι κάτοικοι θεωρούν ότι είναι καταδικασμένοι να ζουν σε μία τσιμεντούπολη η πρότασή μας είναι μία συνάντηση των μεν με τους δε ώστε να εκφραστούν ο δεύτεροι και να δημιουργήσουν οι πρώτοι νομιμοποιώντας αυτό που αποτελεί το σώμα της ελληνικής πόλης. Έτσι η πρότασή μας ξεκινάει με βάση την πολυκατοικία αφήνοντας την σε πρώτη φάση όπως έχει, χωρίς να αναζητούμε τρόπους ωραιοποίησής της, αλλά σκεπτόμενοι πως μπορούμε να δώσουμε προστιθέμενη αξία σε ένα περιβάλλον το οποίο έχει ήδη διαμορφωθεί. Αυτή η άποψη βασίζεται σε μία πρώτη πραγματιστική παραδοχή η οποία λέει ότι το κόστος (οικονομικό και κοινωνικό) για να αλλάξει η Αθήνα είναι πολύ μεγάλο και στην παρούσα φάση ούτε ο δημόσιος ούτε ο ιδιωτικός τομέας μπορούν να επενδύσουν σε μία συνολική αναβάθμιση της πόλης. Το μόνο που μπορεί να κάνει το δημόσιο είναι μικρές τοπικές παρεμβάσεις στην πόλη ενώ οι ιδιώτες φαίνονται απρόθυμοι να συμμετέχουν οικονομικά στην αναβάθμιση του περιβάλλοντος χωρίς κάποιο άμεσο οικονομικό όφελος. Η δεύτερη πραγματιστική παραδοχή είναι αυτή που λέει ότι οι μόνες επενδύσεις οι οποίες έχουν στηριχθεί έντονα τόσο από τον δημόσιο όσο και από τον ιδιωτικό τομέα σε εποχή κρίσης είναι όσες έχουν σχέση με την πράσινη ανάπτυξη και ιδιαίτερα με την εγκατάσταση φωτοβολταϊκών συστημάτων. Πράγματι οι αιτήσεις για εγκατάσταση τέτοιων συστημάτων έχουν ξεπεράσει κάθε πρόβλεψη μια και έχει γίνει ευρέως αποδεκτό το αντισταθμιστικό όφελος. Η τρίτη πραγματιστική παραδοχή είναι ότι ο κάτοικος της Αθήνας και της ελληνικής πόλης γενικότερα δεν επενδύει στον δημόσιο χώρο - αφού δεν τον θεωρεί δικό του – ενώ την ίδια στιγμή επενδύει υπέρμετρα (σε χρόνο και χρήμα) στον ιδιωτικό του χώρο. Γι αυτόν τον λόγο οι ακάλυπτοι των πολυκατοικιών ή τα δώματα μένουν ανεκμετάλλευτα, ασυντήρητα και συμβάλλουν σε ένα παθητικό απόθεμα χώρου και ενέργειας μέσα στην πόλη. Η πρόταση αναζητάει να συνθέσει αυτές τις παραδοχές προτείνοντας μία λύση η οποία στηρίζεται στον ρεαλισμό και την καινοτομία ταυτόχρονα μέσα από τη χρήση: Α. Φωτοβολταϊκών στοιχείων. Β. Εκτεταμένης φύτευσης. Γ. «Ιδιωτικοποίησης» των ακαλύπτων χώρων μέσα από κατακόρυφες κινήσεις.

ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ Α. ηλιακό μπαλόνι Ξεκινώντας από την παραδοχή ότι τα δώματα των πολυκατοικιών αποτελούν έναν «κοινόχρηστο» χώρο όπου μόνη του χρήση έχει την τοποθέτηση κεραιών τηλεπικοινωνίας ή ηλιακών συσσωρευτών προτείνουμε την εκτεταμένη χρήση ενός φωτοβολταϊκού στοιχείου (ηλιακό ή φωτοβολταϊκό μπαλόνι) ατρακτοειδούς μορφής και διαστάσεων 2Χ5 μέτρων περίπου. Το στοιχείο αυτό θα αποτελεί μία καινοτόμο κατασκευή. Το ηλιακό μπαλόνι θα είναι ουσιαστικά μία δεξαμενή γεμισμένη με ήλιο ή κάποιο αντίστοιχο αέριο ελαφρύτερο του αέρα οπότε θα μπορεί να ίπταται πάνω από τις πολυκατοικίες. Η πάνω του επιφάνεια θα έχει φωτοβολταϊκά στοιχεία ή και κάτοπτρα. Το στοιχείο αυτό το οποίο έχει το ελάχιστο ενεργειακό αποτύπωμα, δεν προσθέτει βάρος στις οικοδομές, μπορεί να προσφέρει ελεγχόμενη προστασία από τον ήλιο (λειτουργώντας σαν τέντα) ενώ στα συρματόσχοινα στήριξής του μπορούν να αναπτυχθούν αναρριχητικά φυτά. Η τοποθέτησή του γίνεται πολύ απλή και άμεση. Μπαλόνια τέτοιου είδους έχουν κατασκευαστεί και λειτουργούν πιλοτικά σε διάφορες περιοχές του πλανήτη.

Η κάθε πολυκατοικία θα μπορεί να προμηθεύεται αυτό το στοιχείο από την ελληνική εταιρεία που το παράγει (υπάρχουν ήδη ελληνικές εταιρείες παραγωγής φωτοβολταϊκών στοιχείων) και να το αποπληρώνει μέσα από το περίσσευμα ενέργειας το οποίο παράγει έχοντας παράλληλα και ένα λογικό ποσοστό κέρδους(κάτι που γίνεται και τώρα με τα πράσινα δάνεια). Το κέρδος αυτό θα αξιοποιείται για την συντήρηση και ανακαίνιση της πολυκατοικίας αλλά και την ανακαίνιση των ακαλύπτων χώρων της. Είναι προφανές πλέον ότι δεν θα χρειάζεται να υπάρχουν ηλιακοί συσσωρευτές ενώ και όποιου είδους κεραίες τηλεπικοινωνίας θα μπορούν να ενσωματωθούν στη νέα κατασκευή.

Η Αθήνα έχει δύο χαρακτηριστικά τα οποία την κάνουν ιδανική για μια τέτοια χρήση. Αφενός η έντονη ηλιοφάνειά της τις περισσότερες μέρες του έτους και αφετέρου το γεγονός ότι οι πολυκατοικίες της έχουν, λόγω ΓΟΚ, ένα περιορισμένο μέγιστο ύψος. Έτσι, η εκτεταμένη χρήση αυτού του στοιχείου στην πόλη μπορεί να δώσει μία τελείως διαφορετική εικόνα όπου πάνω από το «χαλί» των πολυκατοικιών της Αθήνας εξαπλώνεται μία φωτοβολταϊκή επιδερμίδα. Ένας λεπτός φλοιός ο οποίος παίρνει ενέργεια από τον ήλιο και τροφοδοτεί την πόλη. Έτσι η πόλη πρακτικά και μεταφορικά μπορεί να γίνει μία ηλιακή πόλη.

«Το 2020 η Αθήνα θα μπορούσε να είναι μία αυτόνομη ενεργειακά πόλη, ένα παγκόσμιο παράδειγμα καινοτομίας και ανάπτυξης. Η expo του 2020 θα μπορούσε να γίνει στην Αθήνα, για την Αθήνα. Την ηλιακή πόλη.»

Β. σκάλα επικοινωνίας του ά ορόφου με τον ακάλυπτο Δεν πιστεύουμε στην αποτελεσματικότητα της σύνδεσης των ακαλύπτων με τον δημόσιο χώρο αφού θεωρούμε ότι η κίνηση αυτή θα συμβάλλει στην περαιτέρω υποβάθμισή τους. Προτείνουμε μία επιθετική και άμεση παρέμβαση η οποία θα κάνει τους ακαλύπτους περισσότερο ζωντανούς χώρους. Αυτό θα γίνει μόνο με άμεση σύνδεση των ακαλύπτων με τα διαμερίσματα των πρώτων ορόφων των κατοικιών. Ξεκινώντας από την παραδοχή ότι οι ακάλυπτοι των πολυκατοικιών μένουν ανεκμετάλλευτοι επειδή δεν είναι οικοιοποιήσιμοι από τους κατοίκους προτείνουμε την άρση του κατακερματισμού τους και τη σύνδεσή τους με σκάλες με τους πρώτους ορόφους των πολυκατοικιών. Έτσι οι τοίχοι οι οποίοι χωρίζουν τις ιδιοκτησίες αφαιρούνται και τα διαμερίσματα του ά ορόφου αποκτούν άμεση πρόσβαση με τον κοινό πλέον ακάλυπτο χώρο. Με αυτόν τον τρόπο τα διαμερίσματα του α’ ορόφου αποκτούν προστιθέμενη αξία χρησιμοποιώντας ένα μέρος του ακαλύπτου ως επέκταση της κατοικίας και τον οικοιοποιούνται (τον κάνουν και αυτόν σπίτι δηλαδή) μέσα από λειτουργίες και έπιπλα ιδιωτικής χρήσης. Οι σκάλες οι οποίες σχεδιάζονται για αυτή τη σύνδεση είναι κυκλικές (διαμέτρου 2 μέτρων), μεταλλικές και προκατασκευασμένες ώστε να μπορούν εύκολα να προσαρμοστούν στον εκάστοτε χώρο χωρίς να καταλαμβάνουν πολλά τετραγωνικά χώρου. Η κάθε πολυκατοικία θα μπορεί να προμηθεύεται αυτό το στοιχείο από την ελληνική εταιρία που το παράγει και να το αποπληρώνει μέσα από το κέρδος από την ενέργεια που παράγει από τα ηλιακά μπαλόνια.

«Ο ακάλυπτος μπορεί να γίνει ένας προσβάσιμος και φιλικός χώρος. Οι κάτοικοι μπορούν να τον οικοιοποιηθούν (να τον κάνουν και αυτόν σπίτι δηλαδή). Αρκεί μια άμεση σύνδεση με τα διαμερίσματα του ά ορόφου.»

Γ. άλλες επεμβάσεις Σε επίπεδο αστικού σχεδιασμού προτείνουμε την απομάκρυνση όλων των αυτοκινήτων από τον «σταυρό» των οικοδομικών τετραγώνων και την πεζοδρόμησή του. Η πεζοδρόμηση του «σταυρού» καθώς και των ακαλύπτων προτείνουμε να γίνει με κυβόλιθους 20Χ20 εκατοστών από σκυρόδεμα οι οποίοι να έχουν ανάμεσά τους αρμούς 5-6 εκατοστών. Οι αρμοί αυτό μπορούν να γεμιστούν με χώμα ώστε να αφεθούν να φυτρώσουν και να δώσουν ένα χαμηλό επίπεδο βλάστησης. Με αυτόν τον τρόπο θα έχουμε «πράσινους» δρόμους πάνω στους οποίους όμως θα μπορεί να κινηθεί ένα όχημα για να βγει από έναν ιδιωτικό χώρο στάθμευσης ή να περπατήσει με άνεση ο πεζός.

Προτείνουμε επιπλέον την ενδυνάμωση της τάσης για φύτευση των μπαλκονιών και των ακαλύπτων με στόχο να αυξηθεί όσο γίνεται το ποσοστό πράσινου στα οικοδομικά τετράγωνα και κατ’ επέκταση να βελτιωθεί το μικροκλίμα και η κατανάλωση ενέργειας από τις οικοδομές. Η κάθε πολυκατοικία θα μπορεί να επενδύει στην κατασκευή των πεζόδρομων αυτών μέσα από κεφάλαια από την ενέργεια που παράγει από τα ηλιακά μπαλόνια. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ Η πρόταση στηρίζεται σε τρεις άξονες: Α. Την ευρεία χρήση ενός καινοτόμου στοιχείου φωτοβολταϊκής ενέργειας. Β. Την οικοιοποίηση των ακαλύπτων των πολυκατοικιών από τους κατοίκους. Γ. Την ενδυνάμωση της φύτευσης των δρόμων και των υπαίθριων χώρων των πολυκατοικιών. Αυτά τα τρία στοιχεία σε συνδυασμό με την προτεινόμενη από την ΕΑΧΑ ενοποίηση του «σταυρού» των οικοδομικών τετραγώνων και των ακαλύπτων μπορούν να οδηγήσουν πολλαπλασιαστικά στην αλλαγή της προστιθέμενης αξίας της περιοχής και της πόλης γενικότερα. Το ΑθήναΧ4 θα πετύχει μόνο αν γίνει ΑθήναΧ4Χν. Η δημιουργία ενός νέου αναπτυξιακού μοχλού με την αξιοποίηση ελληνικών εταιριών, η επένδυση στην καινοτομία και στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, η διασφάλιση της ενεργειακής αυτονομίας και της οικονομικής βιωσιμότητας της πόλης, η δυναμική συμμετοχή της κοινωνίας στο νέο μοντέλο ανάπτυξης είναι οι βασικοί άξονες της πρότασης.

Η ανεξέλεγκτη αναπαραγωγή αυτών των μεμονωμένων στοιχείων (του ηλιακού μπαλονιού) και της σκάλας ακολουθεί την ανεξέλεγκτη αναπαραγωγή της αθηναϊκής πολυκατοικίας. Ο εξορθολογισμός, η οικονομία και η τυποποίηση ως αιτήματα του μοντερνισμού αντικατοπτρίζονται στην επ’ άπειρον επανάληψη της πολυκατοικίας η οποία διαμόρφωσε τα τελευταία 60 χρόνια την ελληνική πόλη. Το νέο μοντέλο ανάπτυξης βασίζεται πάλι στην επανάληψη ίδιων στοιχείων με στόχο την βιωσιμότητα της πόλης στη νέα εποχή που έρχεται.

«Φαίνεται ότι στη σύγχρονη εποχή η έμφυτη τάση του Ουτοπιστή είναι παρεμφερής με την έμφυτη τάση του εφευρέτη, ενώ απαραίτητη προϋπόθεση της είναι ο συνδυασμός της αναγνώρισης ενός προβλήματος που πρόκειται να επιλυθεί και της εφευρετικότητας που απαιτείται για να προταθούν και να ελεγχθούν οι διάφορες λύσεις.»

Η παραπάνω φράση του Fredrik Jameson επαναφέρει το αίτημα για ένα νέο κοινωνικό όραμα, μία Ουτοπία η οποία θα βασίζεται στη ορθολογική αναγνώριση των προβλημάτων και στην σημασία της καινοτομίας για μία ρεαλιστική αντιμετώπιση των προβλημάτων. Μία τέτοια θέση προσυπογράφει με εμφατικό τρόπο και η δική μας πρόταση.

«Ο αρχιτέκτονας αν συνειδητοποιήσει το επείγον της σημερινής κατάστασης μπορεί να παίξει τον ρόλο ενός τέτοιου Ουτοπιστή ο οποίος δεν οραματίζεται το ευκταίο αλλά σχεδιάζει το εφικτό.»